Martes, Pebrero 16, 2021

Samutsaring muni

minsan, di ko na madalumat
bakit ako nagkakasugat
di lang sa katawan o balat
kundi ang pusong nagkapilat

pinapasok ko man ang lungga
nitong mababangis na daga
dahil ang kapara ko'y pusa
na dadalaw sa minumutya

isasargo ko na ang bola
upang maipasok ang pula
bakasakaling makapasa
sa pagsusulit at balasa

kaharapin man ang pighati
sa pakikibaka'y lalagi
suliraning malaki't munti
malulutas di't di hihindi

pipitikin kita sa ilong
pag di mo nasagot ang tanong
kung pipitas ka man ng labong
ilutong kasama'y bagoong

- gregoriovbituinjr.

Pag-ako, Pangako, Pagpako

laman ng dibdib ng pagsuyo
na huwag sanang masiphayo
upang puso'y di magdurugo
sakaling makata'y mabigo

mga hugis ay nakikita
animo'y namamalikmata
pagsasama'y tumagal sana
magsinta'y maging maligaya

bawat pangako'y inaako
upang tupdin ng buong puso
inaako bawat pangako
upang di tuluyang mapako

ako ba'y hangal sa pag-ibig?
dahil sa mutya'y kinikilig
nais ko siyang makaniig
at kulungin sa aking bisig

- gregoriovbituinjr.

Lunes, Pebrero 15, 2021

Mga buto ng okra

Mga buto ng okra

paborito ko na ang okra mula pagkabata
kaya madalas sa almusal ko'y di mawawala
isasapaw sa sinaing, kaysarap namang sadya
nang magkapandemya, okra'y itinanim ko na nga

kayraming nawalan ng trabaho, pandemya'y lagim
pinalayas sa inupahan, nadama'y panimdim
kaya pinag-ukulang pansin ko na ang magtanim
upang may mapitas sa kalagayang takipsilim

buto ng okra'y hiniwalay sa katawan niyon
nang pinatuyo ko'y lumiit, gayon pala iyon
sa mga boteng naipon na dapat itatapon
yaong pinagtamnan ng buto sa buong maghapon

oo, magsasaka sa lungsod ang aking kapara
sa aspaltadong lungsod ako'y nagtanim-tanim na

- gregoriovbituinjr.

#urbanfarming #pagtatanimsalungsod #magtanimupangmaymakain
#tubongsampalocmaynila #pagtatanimsaopisinasapasig

Mga binhi ng sili

Mga binhi ng sili

noon nga'y bumili pa ako ng binhi ng sili
kung saan sa tindahan ito pa'y nakapakete
itinanim ko sa plastik na paso't pinaparami
dahil sa pandemya, nagtanim-tanim na rin dine

dahil nananahan sa sementadong kalunsuran
kung saan walang malaking espasyong pagtatamnan
sa mga boteng plastik ng softdrink na walang laman
napiling magtanim, sansakong lupa'y bibilhin lang

ngayon, di na ako bumili ng nakapakete
ginamit na'y mga tuyo't napabayaang sili
kinuha ang binhi, tinanim, nagkaroong silbi
wala pang plastik na sa kalikasan ay salbahe

nang magkapandemya'y naging magsasaka sa lungsod
magtanim sa boteng plastik na'y itinataguyod
pag namunga'y may pakinabang at nakalulugod
bakasakaling maibenta sa munti mang kayod

- gregoriovbituinjr.

#urbanfarming #pagtatanimsalungsod #magtanimupangmaymakain
#tubongsampalocmaynila #pagtatanimsaopisinasapasig

Ang payo

mag-ingat lagi sa mga gubat mong papasukin
anang isang kasama, pinayo niya sa akin
pag-oorganisa't propaganda'y iyong masterin
nang kayanin ang mga daratal na suliranin

tulad ng chess ay aralin mo ang pasikut-sikot
anong tamang sulong, anong basa mo't iyong sagot
ituring mong isang puzzle, at labanan ang takot
bagong sitwasyon, bagong sistema, masalimuot

gumapang man ang dahongpalay sa iyong katawan
mahulog man sa hukay o ikaw ay magulungan
maging listo sa panganib na di mo mapigilan
magpakatatag, tiyaking malinaw ang isipan

sa welga, makinarya'y huwag hayaang ilabas
obrero'y pagkaisahin laban sa mararahas
pakatandaan, anumang problema'y malulutas
ituring mong gubat mo ang gubat na nilalandas

- gregoriovbituinjr.

Linggo, Pebrero 14, 2021

Kwento ng paslit

Kwento ng paslit

anong kukulit
ng batang paslit
naggupit-gupit
nagpagkit-pagkit

kanya pang hirit
wala pang damit
na magagamit
sa piging, bakit?

buhay ay gipit
at nasa bingit
ng laksang sakit
na di masambit

lupa'y inilit
mundo'y pasakit
kanyang sinapit
ay anong lupit

sariling bait
niya'y nawaglit
kita ang lawit
litaw ang puwit

kanyang nabanggit
pupuntang langit
ang nasasambit
pasabit-sabit

- gregoriovbituinjr.

* Litratong kuha ng makatang gala habang naglalakad kung saan-saan.

Itanim natin ang binhi

Itanim natin ang binhi

tara, tayo'y magtanim-tanim
nang balang araw, may anihin
at tiyaking may gugulayin
pag namunga, may makakain

magtanim sa paso ng gulay
magtanim sa bukid ng palay
itanim sa diwa ang pakay
pati na pangarap na lantay

itanim natin ang rebolusyon
sa mga bagong henerasyon
patungo sa dakilang misyon
ng pagbabagong nilalayon

ipinta natin ang larawan
nitong lipunang inaasam
ipinta bawat agam-agam
at hanapan ng kalutasan

bungkalin ang lupang mataba
nitong magsasakang dakila
tutulungan ng manggagawa
huwag lang ariin ang lupa

pagkat pribadong pag-aari
ang sa hirap at dusa'y sanhi
itatanim natin ay binhi
ng pagkakaisa ng uri

- gregoriovbituinjr.

* Litratong kuha ng makatang gala habang naglalakad kung saan-saan.

Ang karatula ng pag-ibig

Ang karatula ng pag-ibig

nagpa-selfie sa karatula
"All you need is love" ang nabasa
animo'y payo't paalala
sa dalawang naroong sinta

aba, aba, aba, kaysarap
animo'y nasa alapaap
upang tuparin ang pangarap
upang bawat isa'y lumingap

kailangan ay pagmamahal
sa puso sasandig, sasandal
nawa pagsasama'y magtagal
na pag-ibig ang tinatanghal

all you need is love, anong tamis
pagkat puso ang binibigkis

- gregoriovbituinjr.

Ulap na hugis-puso

Ulap na hugis-puso

civil wedding sa Tanay
umuwi ng Kaylaway
nang sa langit lumitaw
ang pusong anong linaw

ito'y pagpupugay ba
sa amin ng tadhana
di ba kataka-taka
nagsapuso'y ulap pa

ang pangyayaring iyon
nga ba'y pagkakataon
ulap ay nagkatipon
upang bumati noon

pagsinta'y patagalin
hagkan siya't siilin
ng halik at mahalin
sumpaan ay tungkulin

sa anumang labanan
ay wala ngang iwanan
ito'y isang sumpaan
na hanggang kamatayan

ulap na hugis-puso
salamat sa pagsuyo
magkasundo ang payo
pag-ibig ang pangako

- gregoriovbituinjr.

Sabado, Pebrero 13, 2021

Mababasa sa plakard ang tindig nila't damdamin

nagso-social distancing din ng tag-iisang metro
ang mga nagraraling talagang disiplinado
nananawagang "Kalusugan, Pagkain, Trabaho!
Hindi Panunupil, Pandarambong, Pang-aabuso!"

tulad ng hawak na plakard ng isang maralita
makatarungang panawagan, layon at adhika
kahit may pandemya, mayroon silang ginagawa
sa ngalan ng hustisya para sa bayan at madla

kumukulo ang dugo bagamat tahimik sila
seryoso sa pakikibaka para sa hustisya
makahulugang mensahe kapag iyong nabasa
ang tangan nilang plakard na laban sa inhustisya

maraming salamat sa kanilang mga pagkilos
pagkat bawat hakbang nila sa puso'y tumatagos

- gregoriovbituinjr.

Dalawang Araw ng mga Puso


DALAWANG ARAW NG MGA PUSO

saliksik ko'y may dalawang Araw ng mga Puso
isa'y amor, hinggil sa pag-ibig, pamimintuho
isa'y corazon, na pisikal na lagay ng puso
dalawang aalagaan nang may buong pagsuyo

ang isa'y tuwing ikalabing-apat ng Pebrero
mula sa dalawang kapwa ngalan ay Valentino
na pinabitay daw noon ni Emperador Claudio
araw nila'y deklara ng Simbahang Katoliko

pagkamartir nila'y inaalala hanggang ngayon
naging araw ng pag-ibig ang kamatayang iyon
dalaga't binata'y nagsusuyuan sa maghapon
mag-asawa'y nagsisikap nang sa hirap umahon 

isa pa'y ikadalawampu't siyam ng Setyembre
kalusugan ng puso'y inaasikaso dine
may bara ba ang puso, tigilan na ang magkarne
iwasan ang taba, aligi, sa puso'y atake

araw na ideya ni Antoni Bayés de Luna
cardio-vascular disease ang madalas manalasa
itaguyod ang kalusugan ng puso sa masa 
lalo na't kayraming maysakit dulot ng pandemya

dalawang Araw ng mga Puso'y alalahanin
VALENTINE'S DAY, sinisinta'y tapat nating ibigin
WORLD HEART DAY, pangangalaga ng puso'y intindihin
dalawang petsa iyang dapat nating gunitain

- gregoriovbituinjr.

Pag-ibig

Pag-ibig

tunay na pagsinta'y aali-aligid sa hardin
ikaw ang rosas na matinik man ay iibigin
ako'y bubuyog na samyo mo'y aamuy-amuyin
na sa aking bisig ay hahagkan ka't kukulungin

noon, susulyap-sulyap lang ako sa iyong ganda
sapagkat tunay kang diwatang kahali-halina
akala ko noon ako lang ay namalikmata
subalit ngayon sa puso ko'y kasa-kasama ka

- gregoriovbituinjr.

Biyernes, Pebrero 12, 2021

KaWaWà

aba'y mahirap ding maging kasaping maralità
sa Kapisanan ng mga Walang Walà (KaWaWà)
kalunos-lunos na ang kalagayan naming dukhà
patuloy pang sinusuong ang dumatal na sigwà

sabi nila, kung may tanong, itanong daw sa matsing
subalit huwag kang magtatanong sa mga praning
baka mahulog ka sa balon, di ka na magising
ngunit "tuso man ang matsing, napaglalalangan din"

dahil sa virus, kayraming nawalan ng trabaho
nagbigay ng pagkakataon sa kapitalismo
upang mapagsamantalahan uli ang obrero
oportunidad sa kapitalistang abusado

kung sa grupong KaWaWà ay mananatili na lang
ang mga hayok sa dugo ng dukha'y manlalamang
sigaw namin ay hustisya sa biktima ng tokhang
na walang proseso't mga inosente'y napaslang

- gregoriovbituinjr.

Tanagà sa pighati

Tanagà sa pighati

1
bakas pa ang pighati
ng nawalan ng puri
na tinatangka lagi
ng isang tusong pari
2
naulinigan mo ba
sa kanilang pagbaka
yaong sigaw ng masa:
nasaan ang hustisya!
3
kumikilos ang hari
sa ngalan ng salapi
pribadong pag-aari
ang rason ng pighati
4
danas ay balagoong
ng isa kaya buryong
tadtad na ng kurikong
may pigsa pa sa ilong
5
isdang tuyot na tuyot
ang nais niyang hawot
tila ba nilulumot
ang pisngi ng kurakot
6
nariyan si masungit
na ang ugali'y pangit;
mutyang kaakit-akit
ay sobra namang bait
7
malupit ang burgesya
tingin sa dukha'y barya
turing pa sa kanila'y
mga mutang sampera

- gregoriovbituinjr.

* Unang nalathala sa Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang organisasyon ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), isyu ng Pebrero 1-15, pahina 20.

Ang natatanaw sa malayo

mababago nga ba ang mundo
sa lungsod ng mga pangako
at paano kung napapako
tulad ng asal ng hunyango

nagbabago-bago ang himig
ng awit ng saya't ligalig
tila inagawan ng tinig
ang dukhang walang makaibig

sa malayo'y nakita kita
lulugo-lugo't walang kita
parang laging butas ang bulsa
walang barya kahit sa blusa

marahang tanggalin ang hasang
ng hitong binaha sa parang

- gregoriovbituinjr.

Huwebes, Pebrero 11, 2021

Halina't tayo'y magyosibrik

di ako nagyoyosi datapwat nagyoyosibrik
na upos ng yosi'y sinisiksik sa boteng plastik
tara, tayo'y makilahok sa proyektong yosibrik
ito ang walang sawa kong panawagan at hibik

naglipana kasi ang upos sa kapaligiran
pangatlong basura raw ito sa sandaigdigan
sa pinakamarami, ayon sa saliksik naman
ng iba't ibang organisasyong pandaigdigan

di ba kayo nababahala o di maunawa
na dapat ding masolusyunan ang ganitong gawa
ang pagyoyosibrik ay isang munting pagkukusa
upang solusyon sa upos ay ating masagawa

di ba't upos ay binubuo ng maraming hibla
kung nagagawa ngang lubid ang hibla ng abaka
at nagagawa namang barong ang hibla ng pinya
ang hibla ng upos ay pag-isipan na rin sana

magagawa ba itong damit, sapatos, sinturon
o anumang produktong magagamit natin ngayon
kausapin ang imbentor nang magawa'y imbensyon
upang hibla ng upos ay magawan ng solusyon

tara, tayo'y magyosibrik, tiyak kang malulugod
simula lamang ang yosibrik sa pagtataguyod
ng kalinisin sa paligid bilang paglilingkod
upang sa upos ng yosi'y di tayo malulunod

- gregoriovbituinjr.

Tara, tayo'y mag-ecobrick para sa kalikasan

tara, tayo'y mag-ecobrick para sa kalikasan
ito'y lagi kong panawagang walang kapaguran
pananatilihing malinis ang kapaligiran
basurang plastik sa boteng plastik nagsisiksikan

tipunin yaong mga pinaglagyan ng kakanin
pinagbalutan ng junk food pati mga kutkutin
ang gagawing ecobrick ay dapat mo ring planuhin
kung ano kayang istruktura ang iyong gagawin

kung ang nais mong istruktura'y silya o lamesa
o kaya'y panlagay sa pader o sa hardin pala
upang mabatid anong planong gagawin tuwina
dapat malinis ang plastik kung lamesa o silya

iba ang plano kung basa o maruruming plastik
pandispley sa pader o hardin sa isip sumiksik
sa puwitan ng bote'y disenyuhan ang ecobrick
ng makukulay na plastik kung sa pader ang hibik

halina't mag-ecobrick na para sa kalikasan
munting tulong na ito sa ating kapaligiran
para sa kinabukasan ng ating kabataan
na ang henerasyong ito, mundo'y inalagaan

- gregoriovbituinjr.

Miyerkules, Pebrero 10, 2021

Ang mariposa

isang mariposa'y napadikit
tila sa damit nga'y nangunyapit
nangingitlog nga ba itong pilit
at umiiyak na parang paslit

kaysarap masdan ng mariposa
lalo't nakaaaliw sa mata
ang pagpagaspas ng pakpak niya
at kulay na matingkad na pula

kundi man siya napapaindak
buntis kaya siya't manganganak
at sa sinampay nga napasadlak
doon gagawin ang binabalak

mariposa sana'y magtagumpay
sa plano kahit di mapalagay

- gregoriovbituinjr.

Martes, Pebrero 9, 2021

Walang iwanan

hindi ako tumatakas at nang-iiwan
upang ang sarili ko'y mailigtas lamang
madakip man ako sa anumang labanan
buti ang gayon kaysa nang-iwan sa laban

sa anumang sitwasyon, dapat maging handa
kahit kaharapin pa'y sangkaterbang tingga
upang ipagtanggol ang manggagawa't dukha
at sa dumaratal na sigwa'y sumalunga

walang iwanan sa laban hanggang mamatay
habang tinataguyod ang lipunang pakay
baybayin man ang matatayog na tagaytay
sisirin ang laot o mabaon sa hukay

walang iwanan ay prinsipyong itinaga,
di sa bato, kundi rito sa puso't diwa

- gregoriovbituinjr.

* Nag-selfie ang makatang gala sa painting ng isang kasamang tibak sa dating tanggapan ng BMP sa QC. 

Lunes, Pebrero 8, 2021

Wala akong konsepto ng sabi nila'y bakasyon

wala akong konsepto ng sabi nila'y bakasyon
kung saan magpapahinga ako't maglilimayon
pagkat nasa isip ko lagi'y pagrerebolusyon
pagkat ayokong masayang lang ang aking panahon
sa bakasyon at di matupad ang atang na misyon

tuloy ang laban at gawaing pag-oorganisa
tuloy-tuloy lang ang layuning dapat maimarka
tuloy lang ang pagpapatupad ng gawaing masa
tuloy ang sa obrero't maralita'y mag-eduka
hanggang sa nilalayon, sila na'y maging kaisa

babawiin ang inagaw nilang tinig at puri
lalo't sanhi ng hirap ay pribadong pag-aari
tatanggalin ang kapritso ng mga naghahari
upang manggagawa't dukha'y maging iisang uri
at lipunang makatao'y kanilang ipagwagi

- gregoriovbituinjr.

Linggo, Pebrero 7, 2021

Musika ang lagaslas ng tubig

musika ang lagaslas ng tubig
kaysarap sa taynga pag narinig
awit ng nimpa'y nauulinig
nimpang nais kulungin sa bisig

ang mga isdang naglalayungan
ay masasayang nagsasayawan
nag-uusap pag napapagmasdan
hinggil sa problema'y kalutasan

- gregoriovbituinjr.

Sabado, Pebrero 6, 2021

Tula sa ika-20 anibersaryo ng pagkamatay ni Ka Popoy Lagman

saktong dalawampung taon na ang nakararaan
nang si Ka Popoy Lagman ay pinaslang sa Diliman
hanggang ngayon, naghahanap pa rin ng katarungan
ang pamilya, pati na kasamahan sa kilusan

mantak mong isipin, dalawang dekada na pala
ng paglulupa't tumanda na kaming aktibista
hustisya'y kaybagal subalit kami'y umaasa
sa kalaunan ay makakamit din ang hustisya

- gregoriovbituinjr. 02.06.2021

Biyernes, Pebrero 5, 2021

Ang mga manggagawang nagpipinta

mabuhay ang mga manggagawang kayod ng kayod
sa trabaho para lang sa kakarampot na sahod
sa gitna man ng pandemya, huwag lang nakatanghod
pinipintahan yaong sa kalawang na'y napudpod

nawa'y makasama namin kayong mapag-aralan
at masuri ang samutsaring isyung panlipunan
masdan bakit sa kabila ng inyong kasipagan
ay may laksang naghihirap at mayamang iilan

- gregoriovbituinjr.

- kuha ng makatang gala sa foot bridge sa kanto ng Quezon Ave. at Sgt. Esguerra St., malapit sa Edsa

Pagwawagayway ng bandila

sa B.M.P., Sanlakas, at M.M.V.A., Mabuhay!
talagang mga bandila ninyo'y nagwawagayway
na pawang nakuhanan ng litratong sabay-sabay
sa ihip ng hangin ay sadyang mababasang tunay

pagpupugay sa inyong mga ipinaglalaban
pagkat tunay kayong may prinsipyo't paninindigan
nawa'y magtagumpay kayo sa mga nasimulan
para sa kagalingan ng bayan at mamamayan

- gregoriovbituinjr.

- kuha ng makatang gala sa isang pagkilos sa UP Diliman, Enero 29, 2021, bago ang oral argument ng Anti-Terror Law sa SC, Feb. 2

Huwebes, Pebrero 4, 2021

Lagaslas

pakinggan mo ang kanyang lagaslas
habang daloy niya'y minamalas
animo'y musikang nadaranas
na ang puso'y napapabulalas
ng pagsintang sa langit tumagas

- gregoriovbituinjr.

Pagapang-gapang

anong klaseng pulang nilalang
ang sa lupa'y pagapang-gapang
animo'y munting alupihan
o pulang uod pag minasdan

- gregoriovbituinjr.


Miyerkules, Pebrero 3, 2021

Titisan, upos at yosibrik

TITISAN, UPOS AT YOSIBRIK

ilagay ang upos sa titisan
sapagkat iyon ang kailangan
di itapon sa kapaligiran
sapagkat bansa'y di basurahan

kung sa malayo nakatunganga
isiping yosibrik ay magawa
sa plastik na bote ilulungga
ang upos na naglipanang pawa

titisan pag napuno'y ibuhos
sa daspan at gawin ng maayos
ihiwalay ang titis at upos
nang yosibrik ay malikhang lubos

ang yosibrik ay pagtataguyod
ng kalinisang nakalulugod
baka may imbensyong matalisod
nang hibla nito'y makapaglingkod

masdan ang upos na pulos hibla
baka dito'y may magagawa pa
tulad ng lubid mula abaka
tulad ng barong na mula pinya

ang hibla ng upos ay suriin
baka may imbensyong dapat gawin
kaysa sa ilog ito'y anurin
kaysa sa lansangan lang bulukin

huwag hayaang naglilipana
saanman, sa laot, sa kalsada
pagkat upos na'y naging basura
di lang sa bansa, buong mundo pa

bakasakaling may masaliksik
na solusyon sa upos na hindik
halina't tayo nang magyosibrik
dinggin nawa ang munti kong hibik

- gregoriovbituinjr.

Lunes, Pebrero 1, 2021

Pagtungayaw

Pagtungayaw

"Huwag mo akong mumurahin!
Di mo ako pinapakain!"

sa sinabi niya'y nagdili
nagtanong na lang sa sinabi

pagpapakatao'y nahan na
pag sa kapwa'y nagtungayaw ka?

lohika niya'y mukhang palso
pag tinanong mo nang ganito:

"Pag iyo bang pinapakain
ay pwede mo na ring murahin?"

- gregoriovbituinjr.

* Unang nalathala sa Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang organisasyon ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), isyu ng Pebrero 1-15, pahina 20.

Sabado, Enero 30, 2021

Bahay na imburnal?

Bahay na imburnal?

ganito ba ang buhay
ng mga walang bahay?
ngiti ba nila'y tunay?
o sila'y tila patay?

sila ba'y mamamayan
pa ba ng ating bayan?
bakit di matulungan
nitong pamahalaan?

iyan ba'y tahanan na?
iyan ba'y bahay nila?
anong kanilang dama?
nakangiting may dusa?

may sanggol na sinilang
may batang murang gulang
doon na ba nanahan
nang may masilungan lang

di ba kayo naawa
at wala ring magawa
sila ba’y isinumpa’t
ang dangal na’y nawala?

sa pang-imburnal yaon
gagamitin paglaon
pag napalayas doon
saan na paroroon?

* kuha ang litrato mula sa internet

* Unang nalathala sa Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang organisasyon ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), isyu ng Enero 16-31, pahina 20.

Biyernes, Enero 29, 2021

Ang panawagan ng ZOTO

Ang panawagan ng ZOTO

napakalalim subalit prinsipyado ang pakay
na ipaglaban ang karapatan, tayo'y magsikhay
tungo sa makatao at abot-kayang pabahay
panawagan ng ZOTO na mula sa puso'y tunay

nagtipon-tipon sila roong pinag-uusapan
ang mga hakbangin upang asam nila'y makamtan
kolektibong pagkilos, kolektibong talakayan
upang ito'y ipaglaban at mapagtagumpayan

mabuhay ang ZOTO - Zone One Tondo Organization
sa inaadhika nila't dakilang nilalayon
hindi lang iyan islogan kundi prinsipyo't misyon
na isasabuhay nati't tutuparin paglaon

pagpupugay sa lahat ng mga nakikibaka
upang kamtin ang pangarap na pabahay sa masa

- gregoriovbituinjr.

* litratong kuha ng makatang gala sa dinaluhang asembliya sa Bantayog ng mga Bayani, 12.07.2020

* Unang nalathala sa Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang organisasyon ng Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML), isyu ng Enero 16-31, pahina 20.