Covid, Climate Change, at Panawagan ng WHO

COVID-19 AT CLIMATE CHANGE, ANO NGA BA ANG KANILANG KAUGNAYAN?

Saliksik, sanaysay, at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nito lang Oktubre 11, 2021, naglabas ng press release sa kanilang website ang World Health Organization (WHO) hinggil sa kanilang sampung panawagan ng aksyon sa klima upang matiyak ang paggaling sa COVID-19. Pinamagatan ang press release na "WHO's 10 calls for climate action to assure sustained recovery from COVID-19," habang karugtong naman nito o sub-title ay "Global health workforce urges action to avert health catastrophe."

Dito'y masasabi nating may kaugnayan, direkta man o hindi, ang COVID-19 sa krisis sa klima o climate crisis. Ngunit paano nga ba ang kaugnayan ng mga ito?

Ayon pa sa pahayag ng WHO: "Dapat magtakda ang mga bansa ng mga ambisyosong pambansang pagtataya sa klima kung nais nilang panatilihin ang isang malusog at luntiang paggaling mula sa pandemya ng COVID-19." [aking pagsasalin]

Sa araw ding iyon ay inilunsad ng WHO ang COP26 Special Report on Climate Change and Health habang patungo sa Conference of Parties 26 (COP26) ng United Nations Climate Change Conference na gaganapin sa Glasgow, Scotland. Kumbaga'y nagbibigay sila ng reseta para sa pandaigdigang kalusugan sa mga komunidad para sa aksyon sa klima batay sa dumaraming pananaliksik hinggil sa kaugnayan ng klima at kalusugan.

Ayon kay Dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, Director-General ng WHO: “The COVID-19 pandemic has shone a light on the intimate and delicate links between humans, animals and our environment. The same unsustainable choices that are killing our planet are killing people. WHO calls on all countries to commit to decisive action at COP26 to limit global warming to 1.5°C – not just because it’s the right thing to do, but because it’s in our own interests. WHO’s new report highlights 10 priorities for safeguarding the health of people and the planet that sustains us.”

Ang ulat ng WHO ay inilunsad din bilang bukas na liham, na nilagdaan ng higit sa dalawang katlo ng lakas-pangkalusugan sa buong mundo - 300 na mga organisasyong kumakatawan sa hindi bababa sa 45 milyong mga doktor at mga propesyonal sa kalusugan sa buong mundo, na nanawagan para sa mga pambansang pinuno at mga delegasyon ng mga bansa sa COP26 na tuluyang magsagawa ng mga aksyon sa klima.

Ayon pa sa ulat ng WHO: "Ang pagkasunog ng mga fossil fuel ang pumapatay sa atin. Ang climate change ang nag-iisang pinakamalaking banta sa kalusugan na kinakaharap ng sangkatauhan. Habang walang sinuman ang ligtas sa mga epekto sa kalusugan ng nagbabagong klima, nadarama rin itong di patas ng mga pinakamahihina at mahihirap."

Naipaliwanag din ang kaugnayan ng klima at COVID-19 sa blog ng IMF (International Monetary Fund). Ayon sa kanilang blog, "Una, tingnan natin ang ilan sa mga pagkakatulad ng COVID-19 at climate hange. Ang ugali ng tao ay sentral sa parehong krisis. Ang parehong krisis ay pandaigdigan at kapwa nakakasira ng kabuhayan, at kapwa matindi ang epekto sa mga mahihirap at lalong pinalalalim ang umiiral na hindi pagkakapantay. Dahil sa pandemya, maraming nawalan ng trabaho, na mag-iiwan ng pangmatagalang epekto sa ekonomya. Habang inaasahang magdudulot ng matinding pinsala sa ekonomya ang climate change, na matindi ang epekto sa mga mahihirap at maaaring paglitaw ng matinding migrasyon.

Ang parehong krisis ay nangangailangan ng mga pandaigdigang solusyon. Ang krisis sa COVID-19 ay hindi malulutas hanggang makontrol ng lahat ng bansa ang pandemya sa pamamagitan ng malawakang pagbabakuna, at ang krisis sa klima ay hindi malulutas hanggang ang lahat ng nagbubuga ng usok ay umaksyon, na magdadala ng mga global na emisyon sa net zero.

Kahit ang Harvard University School of Public Health, ay nauna nang pinag-aralan ang usaping ito, kung saan may labing-isang tanong na sinagot si Dr. Aaron Bernstein, Direktor ng Harvard Chan C-Change. Ilan sa mga tanong ay ito: Does climate change affect the transmission of coronavirus? Does air pollution increase the risk of getting coronavirus? Does it make symptoms worse? Will warmer weather slow the spread of coronavirus? Can you identify the communities most at-risk, and how and why both COVID-19 and climate change harms them? Why is it so important for health officials to talk about climate change now? Climate change and global health policy are largely treated as separate issues by the public and media. Do we need to adjust our thinking? COVID-19 is killing people now and climate change is killing people now. The scale of actions to combat them are different. Why? Is climate change too expensive to fix.

Ilan sa isinagot ni Dr. Bernstein ay ito: Wala pang direktang ebidensyang nag-uugnay na may malaking kinalaman ang klima sa mga naapektuhan ng COVID-19, ngunit batid nating binabago ng klima ang pakikipag-ugnayan natin sa iba pang espisye sa mundo at malaking bagay iyon sa ating kalusugan. Huwag nating isipin na ang mainit na panahon ang makapipigil sa COVID-19, kundi sumunod pa rin sa mga protokol na sinabi ng mga eksperto sa kalusugan - tulad ng mag-social distancing at maayos na paglilinis ng kamay.

Malawak ang mga tanong-sagot na iyon, na mas magandang basahin ng buo sa kawing o link na nakalagay sa ibaba.

Gayunpaman, dahil sa inilabas na ulat ng WHO, nararapat lang nating isiping malaki talaga ang kaugnayan ng climate change at COVID-19. Kaya magandang pagnilayan natin ang sampung panawagan ng World Health Organization batay sa kanilang ipinahayag.

1. Tumaya sa isang malusog na paggaling. Pagtaya sa isang malusog, luntian at makatarungang paggaling mula sa COVID-19. (Commit to a healthy recovery. Commit to a healthy, green and just recovery from COVID-19.)

2. Hindi pinakikipagtawaran ang ating kalusugan. Ilagay ang kalusugan at hustisyang panlipunan sa puso ng usapang klima sa UN. (Our health is not negotiable. Place health and social justice at the heart of the UN climate talks.)

3. Gamitin ang mga benepisyo sa kalusugan ng pagkilos sa klima. Unahing mamagitan sa klima nang may pinakamalaking nakamit sa kalusugan, panlipunan at pang-ekonomiya.(Harness the health benefits of climate action. Prioritize those climate interventions with the largest health-, social- and economic gains.)

4. Bumuo ng resilyensa sa kalusugan sa mga panganib sa klima. Bumuo ng mga pasilidad at sistemang pangkalusugan na matatag sa klima at sustenable sa kapaligiran, at sumusuporta sa pag-akma sa kalusugan at resilyensa ng lahat ng sektor. (Build health resilience to climate risks. Build climate resilient and environmentally sustainable health systems and facilities, and support health adaptation and resilience across sectors.)

5. Lumikha ng mga sistemang pang-enerhiyang nagpoprotekta at nagpapabuti sa klima at kalusugan. Gabayan ang isang makatarungan at napapaloob na transisyon patungo sa nababagong enerhiya upang makasagip ng buhay mula sa polusyon sa hangin, lalo na mula sa pagkasunog ng karbon. Wakasan ang paghihirap sa enerhiya sa mga sambahayan at pasilidad pangkalusugan. (Create energy systems that protect and improve climate and health. Guide a just and inclusive transition to renewable energy to save lives from air pollution, particularly from coal combustion. End energy poverty in households and health care facilities.)

6. Muling isipin ang mga kapaligiran sa lungsod, transportasyon at kadaliang kumilos. Itaguyod ang sustenable, malusog na disenyo ng lungsod at sistema ng transportasyon, na may pinabuting paggamit ng lupa, pag-akses sa luntian at bughaw na espasyong pangmasa, at prayoridad para sa paglalakad, pagbibisikleta at pampublikong transportasyon.

(Reimagine urban environments, transport and mobility. Promote sustainable, healthy urban design and transport systems, with improved land-use, access to green and blue public space, and priority for walking, cycling and public transport.)

7. Protektahan at ibalik ang kalikasan bilang pundasyon ng ating kalusugan. Protektahan at ibalik ang mga likas na sistema, ang mga pundasyon para sa malusog na buhay, sustenableng sistema sa pagkain at pangkabuhayan. (Protect and restore nature as the foundation of our health. Protect and restore natural systems, the foundations for healthy lives, sustainable food systems and livelihoods.)

8. Itaguyod ang malusog, sustenable at resilyenteng sistema ng pagkain. Itaguyod ang sustenable at resilyenteng produksyon ng pagkain at mas abot-kaya, masustansyang pagdidiyetang naghahatid sa parehong resulta ng klima at kalusugan. (Promote healthy, sustainable and resilient food systems. Promote sustainable and resilient food production and more affordable, nutritious diets that deliver on both climate and health outcomes.)

9. Pondohan ang isang mas malusog, mas patas at mas luntiang kinabukasan upang makapagsagip ng buhay. Transisyon patungo sa isang mabuting ekonomya. (Finance a healthier, fairer and greener future to save lives. Transition towards a wellbeing economy.)

10. Makinig sa komunidad pangkalusugan at magreseta ng kagyat na aksyon sa klima. Pakilusin at suportahan ang komunidad pangkalusugan sa aksyong pangklima. (Listen to the health community and prescribe urgent climate action. Mobilize and support the health community on climate action.)

Bilang pagninilay sa mga nasabing ulat, binuod ko sa dalawang tula ang sa palagay ko'y pagkanamnam sa aking mga nabasa.

Tula 1

ANG COVID-19 AT ANG KRISIS SA KLIMA

may direktang kaugnayan nga ba ang klima't covid

dahil pareho silang krisis ng buong daigdig

na dapat masagot upang solusyon ay mabatid

upang sa pagtugon, buong mundo'y magkapitbisig

ako nga't nagsaliksik sa kanilang kaugnayan

upang mga nabasa'y maibahagi rin naman

sa kapwa, sa kasama, sa bayan, sa daigdigan

upang magtulungan sa paghanap ng kalutasan

kayrami nang namatay sa covid na nanalasa

kayraming namatay sa unos, tulad ng Yolanda

animo'y kambal na krisis na pandaigdigan na

inaaral pa ang kaugnayan ng bawat isa

ako'y nagka-covid, ako'y nasalanta ng Ondoy

mula sa sariling dinanas ang aking panaghoy

dalawang isyung kaybigat, di duyang inuugoy

inalagaan mong tanim ay tuluyang naluoy

Tula 2

SAMPUNG REKOMENDASYON NG WHO

may sampung panawagan ang World Health Organization

hinggil sa klima't kalusugan ng maraming nasyon

halina't namnamin ang panawagan nila't hamon

kung sa klima't covid, mayroon na silang solusyon

ah, nababahala na rin ang WHO, mga kapatid

sa anumang kaugnayan ng climate change at covid

hinandang WHO Report sa sunod na COP ay pabatid

ito'y bukas na liham ring sa buong mundo'y hatid

ang sampung rekomendasyon nila'y isa-isahin

dapat tumaya sa isang malusog na paggaling

lumikha ng sistemang magpoprotekta sa atin

upang mapabuti ang klima't kalusugan natin

hindi pinakikipagtawaran ang kalusugan

ito, pati asam na katarungang panlipunan

ay dapat puso ng isyung klima sa daigdigan

pati pagbuo ng resilyensa ng sambayanan

ang sustenable, malusog na disenyo ng lungsod

at ang sistema ng transportasyon ay itaguyod

pinabuting paggamit ng lupa ay paglilingkod

may espasyong pampublikong ang masa'y malulugod

protektahan natin at ibalik ang kalikasan

bilang talagang pundasyon ng ating kalusugan,

malusog na buhay, pagkain, at pangkabuhayan

patas at luntiang kinabukasan ay pondohan

sa mga eksperto sa kalusugan ay makinig

at sa agarang aksyong pangklima'y magkapitbisig

para sa klima't kalusugan, tayo'y magsitindig 

sa kinabukasan ay may nagkakaisang tinig

Mga pinaghalawan:

https://www.who.int/news/item/11-10-2021-who-s-10-calls-for-climate-action-to-assure-sustained-recovery-from-covid-19

https://www.climatechangenews.com/2021/10/12/un-isolation-fund-launched-support-cop26-delegates-contract-covid-19/

https://blogs.imf.org/2021/07/09/what-covid-19-can-teach-us-about-mitigating-climate-change/

https://www.hsph.harvard.edu/c-change/subtopics/coronavirus-and-climate-change/

https://www.news-medical.net/amp/health/Climate-Change-and-COVID-19.aspx

Magkaibang kulay ng iisang kwaderno

MAGKAIBANG KULAY NG IISANG KWADERNO

ngayon ko napagtanto ang gawa ng potograpo

sa epekto ng ilaw o liwanag sa litrato

lalo't nalitratuhan ang kay misis na kwaderno

kuha ko'y magkaibang kulay, alin ang totoo

kwaderno ba niya'y nangangasul o namumula

maniwala ka man o hindi, kwaderno'y iisa

hapon kong kinunan, ang isa'y nang maliwanag pa

isa naman ay nang bukas ang ilaw na bombilya

ngunit di ko sinasadyang makunan ang ganoon

gayong ang ginamit ko lang ay kamera ng selpon

inisip maigi ang nangyaring tila ilusyon

kwaderno'y tiningnan ano talagang kulay niyon

habang litrato't kwaderno'y sinusuring mataman

napagtanto ko rin ang matagal pinag-isipan

liwanag ng ilaw at araw pala ang dahilan

kongkretong pagsusuri sa kongkretong kalagayan

kung muli kong gagawin, sa totoong kamera na

maging talagang potograpong pangarap tuwina

baka maraming eksperimento ang magawa pa

sa ilaw upang gumanda ang aking mga kuha

- gregoriovbituinjr.

10.16.2021

Basura sa sukal

BASURA SA SUKAL

sa bandang ibaba, katabing gubat na masukal

may kalbong bahagi roong animo'y may nagbungkal

mga plastik na basura pala'y doon nagkural

na baka pamahayan ng insekto pag nagtagal

kitang-kita ang paglitaw lalo pa't walang tanim

dahil basura, lupa'y lason na ang masisimsim

dahil masukal, ang pagpunta'y baka di maatim

baka masalubong pa'y ahas, magdulot ng lagim

paano nangyaring plastik na basura'y naroon

dahil ba gubat na masukal, doon na natipon?

yaong basura mula sa bahay-bahay sa nayon

kagagawan ba ng tao bakit doon nagtapon?

sinong maglilinis niyon? yaon bang nakakita?

ang may malasakit ba sa kalikasan tuwina?

sinong kikilos at magtatanggal ng basura?

hindi ang matapos kunan ng litrato'y wala na

bago pa tayo magkasakit, basura'y tanggalin

bago pamahayan ng insekto, ito'y linisin

sino pa bang magtutulungan kundi tayo na rin

kung paano ang gagawin, ito'y ating planuhin

- gregoriovbituinjr.

10.16.2021

Gabi na naman

GABI NA NAMAN

gabi na naman, matapos kumain at dumighay

nagunita ang mga danas, pakay, latay, ratay

kumusta na ang mga nakaraang paglalakbay

lalo't pakiramdam ng tuwa, luha, saya't lumbay

pinanood ang kandilang apoy ay sumasayaw

nais kong lumabas pagkat liwanag ay natanaw

at pinagmasdan ko ang buwan nang ito'y lumitaw

hanggang nakatago kong pluma't kwaderno'y ginalaw

nais ko munang magsulat bago pa makatulog

lalo na't buwan sa karimlan ay bilog na bilog

habang haraya sa guniguni ko'y umiinog

sa nagunita kaninang ang araw ay palubog

subalit buwan ay naritong siyang pinapaksa

pagkat nagpakita sa panahong nababahala

habang sinindihan ko ang ikalawang kandila

bilang tanda ng paggalang sa mga namayapa

O, buwan, ikaw ang tanglaw sa panahong madilim

ikaw ang liwanag kung may nadamang paninimdim

lalo't aking katabi ang rosas na sinisimsim

ako'y naritong umiibig ng buong taimtim

- gregoriovbituinjr.

10.15.2021

Langgam sa isang tasang kape

LANGGAM SA ISANG TASANG KAPE

(Pasintabi kay Gat Amado V. Hernandez, national artist for literature, na naglathala ng aklat na Langaw sa Isang Basong Gatas.)

may nalunod palang langgam sa kape kong mainit

marunong ba siyang lumangoy at doon pumuslit

ilan pa kaya silang naglutangan doong pilit

iinumin ba o hindi, nag-isip akong saglit

ah, di ko iinumin kung lamok ang lumulutang

dahil baka ma-dengue pa tayo, di natin alam

baka may dala ring mikrobyo itong mga langgam

sayang ang kape o alagaan ang kalusugan?

nagsaliksik pa ako sa internet hinggil dito

wala pa raw namatay sa paglunok lamang nito

sabi pa ng isang blog, antiseptic naman ito

agam-agam ko'y paano kung may dalang mikrobyo?

O, langgam na kung saan-saan na lang tumutulay

tinuturing kang masipag sa bawat paglalakbay

kapara mo raw ay manggagawang sadyang masikhay

dahil nasa kape kita'y di ako mapalagay

- gregoriovbituinjr.

10.15.2021

Parasito

PARASITO

dalawang linggong ibinilad ni misis ang damit

di pa rin mamatay-matay ang kutong nakasabit

dumaan man sa washing machine, binilad sa init

nasa damit na nananahan ang kuto ng manok

mga parasito itong di pa matigok-tigok

paano bang kuto o hanip na ito'y malugmok

bukod sa kuto, mga lamok ay naririyan pa

lamok itong dengue ang dala, kundi man malarya

kaytagal pa namang dumating ng trak ng basura

huwag lang basura'y itapon sa katabing gubat

lalo na't plastik, aba'y huwag sa gubat ikalat

baka dumami ang lamok na sa atin mangagat

ah, katabi man ng masukal na gubat sa bundok

mahalaga'y malinis ang bahay, di nilalamok

kaysarap pang matulog dito lalo na't inantok

magtanim sa paligid ng anumang magugulay

upang pag ito'y lumago, may aanihing tunay

minsan, kita'y maghuntahan dito sa munting bahay

- gregoriovbituinjr.

10.15.2021

Kabataan, balisa sa climate crisis

MGA KABATAAN, NABABALISA SA HINAHARAP DAHIL SA MATINDING EPEKTO NG KRISIS SA KLIMA

Saliksik, sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nitong nakaraang Setyembre 2021 ay nabalita ang pagkabalisa ng kasalukuyang henerasyon ng mga kabataan mula sa iba't ibang bansa hinggil sa hinaharap o kanilang kinabukasan bunsod ng epekto ng pabago-bagong klima o climate change.

Tingnan muna natin ang pamagat ng mga balita bago natin iulat ang mga nilalaman niyon. Sa BBC news (bbc.com): "Climate change: Young people very worried - survey", Setyembre 14, 2021. Sa cnbc.com: "Nearly half of young people worldwide say climate change anxiety is affecting their daily life," Setyembre 14, 2021. Sa nature.com: "Young people's climate anxiety revealed in landmark survey," Setyembre 22, 2021.  Sa medicalnewstoday.com: "Eco-anxiety: 75% of young people says 'the future is frightening'", Setyembre 28, 2021. Nakababahala rin ang pamagat ng ulat ng The Guardian: "Four in 10 young people fear having children due to climate crisis," Setyembre 14, 2021.

Ayon sa BBC news, nagsagawa ng survey sa 10 bansa, na pinangunahan ng University of Bath sa pakikipagtulungan sa lima pang unibersidad. Ito'y pinondohan ng Avaaz, na isang campaign and research group. Sinasabi nila diumanong ito na ang pinakamalawak na survey na naisagawa, dahil tumugon ay nasa 10,000 kabataang nasa edad na 16 hanggang 25. Ayon naman sa The Guardian, "The poll of about 10,000 young people covered Australia, Brazil, Finland, France, India, Nigeria, the Philippines, Portugal, the UK and the US."

Sa ulat ng cnbc.com, pinangunahan ang pag-aaral ng mga akademiko mula sa Universty of Bath ng United Kingdom at ng Stanford Center for Innovation in Global Health, "among others... under peer review in The Lancet Planetary Health journal."

Ang pangunahing may-akda ng pag-aaral na si Caroline Hickman ng University of Bath ay nagsabi sa BBC News: "This shows eco-anxiety is not just for environmental destruction alone, but inextricably linked to government inaction on climate change. The young feel abandoned and betrayed by governments." Si Ms. Hickman ay mula rin sa University of Bath Climate Psychology Alliance.

Ayon naman kay Liz Marks na may-akda rin ng nasabing pag-aaral at senior lecturer sa University of Bath na nakabibiglang marinig o "shocking to hear how so many young people from around the world feel betrayed by those who are supposed to protect them." At idinagdag pa niya, "Now is the time to face the truth, listen to young people, and take urgent action against climate change." Marahil, di lang makinig kay Greta Thunberg ng Sweden, kundi sa lahat ng mga kabataan. Ayon nga sa Philippine Movement for Climate Justice (PMCJ) kung saan ay matagal ko nang nakasama, na dapat magdeklara na ang gobyerno ng Pilipinas ng climate emergency at kumilos, lalo na ngayong siyam na taon na lang ang nalalabi bago mag-2030.

Matatandaang sinabi ng UNFCCC (United Nations Framework Convention on Climate Change) noong Oktubre 2018 na may labindalawang taon na lang upang masagip ang mundo sa sitwasyong "point of no return". Ibig sabihin bago mag-2030, dapat magbawas ng emission o usok ang mga bansa upang di abutin ng mundo ang lampas ng 1.5 degrees pang lalong pag-iinit ng daigdig. Kung hindi'y maraming lugar ang lulubog sa tubig dulot ng climate change.

Sinabi naman ni Tom Burke ng think tank na grupong e3G: "It's rational for young people to be anxious. They're not just reading about climate change in the media - they're watching it unfold in front of their own eyes." 

Ayon pa sa mga may-akda, ang antas ng pagkabalisa ng mga kabataan "appear to be greatest in nations where government climate policies are considered weakest." Dagdag pa nila, "failure of governments on climate change maybe defined as cruelty under human rights legislation. Six young people are already taking the Portuguese government to court to argue this case." BBC News

Nabanggit ang Pilipinas sa ulat ng cnbc.news: "Young people from countries in the Global South expressed more worry about the climate crisis, with 92% in the Philippines describing the future as "frightening." Ang ulat na ito'y naging editoryal din ng Philippine Daily Inquirer kung saan ang pamagat ng editoryal ay "The future is frightening." (Oktubre 3, 2021)

Sa Medical News Today ay nakapanayam ang isang Pinay, at ito ang ulat: Mitzi Tan, a 23-year-old Philippina (Filipina) told the University of Bath: "I grew up being afraid of drowning in my own bedroom. Society tells me that this anxiety is an irrational fear that needs to be overcome - one that meditation and healthy coping mechanisms will 'fix.' At its root, our climate anxiety comes from this deep-set of betrayal because of government inaction. To truly address our growing climate anxiety, we need justice."

Mabigat ang huling salitang sinabi ng Pinay: JUSTICE, hindi just tiis. Kaya ang konsepto ng CLIMATE JUSTICE , na naging dahilan din ng pagkakatayo ng Philippine Movement for Climate Justice (PMCJ) noong Hunyo 2010, ay aking niyakap. Hanggang ako'y maging bahagi ng Climate Walk mula Luneta hanggang Tacloban noong Nobyembre 2014, at sa French Leg ng Climate Pilgrimage noong 2015.

Nais kong ibuod ang ulat sa pamamagitan ng tula.

KABATAAN, BALISA DAHIL SA KRISIS SA KLIMA

tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Oktubre 14, 2021

sampung libong kabataan mula sa sampung bansa

o kaya'y sanlibong kabataan sa bawat bansa

ang kinapanayam hinggil sa klimang lumalala

mga tugon sa panayam ay nakababahala

kabataan ay binigo raw ng mga gobyerno

na dapat daw unang tumugon sa krisis na ito 

climate change ay isyu raw ng karapatang pantao

may mga kabataang handang magsampa ng kaso

kabataang balisa sa kanilang hinaharap

pulos pangako lang ba ang gobyernong mapagpanggap?

dahil sa krisis sa klima'y kayraming naghihirap

ngayon pa'y balisa ang kabataang may pangarap

takot ding magkaanak dahil sa krisis sa klima

kinabukasang nakakatakot ang nakikita

wala raw ginagawang sapat ang gobyerno nila

upang lutasin ang krisis na pandaigdigan na

sadyang nakababahala ang ganitong sitwasyon

bagamat may ginagawa ang ating henerasyon

siyam na taon pa, sa krisis ba'y makababangon

sa mga kabataang ito'y anong ating tugon

may hiling na magdeklara ng climate emergency

dito lang sa Pilipinas, ito na'y sinasabi

sana mga gobyerno'y di maging bulag, pipi't bingi

upang sa huli, ang buong mundo'y di magsisisi

Mga pinaghalawan:

https://www.nature.com/articles/d41586-021-02582-8

https://www.cnbc.com/amp/2021/09/14/young-people-say-climate-anxiety-is-affecting-their-daily-life.html

https://www.bbc.com/news/world-58549373

https://www.medicalnewstoday.com/articles/eco-anxiety-75-of-young-people-say-the-future-is-frightening

https://www.google.com/amp/s/amp.theguardian.com/environment/2021/sep/14/four-in-10-young-people-fear-having-children-due-to-climate-crisis

https://www.google.com/amp/s/www.euronews.com/green/amp/2021/09/14/climate-anxiety-as-global-study-reveals-three-in-four-young-people-think-the-future-is-fri

Aninag

ANINAG

manunulat na teknikal, gusto sa maliwanag

upang magawa ang trabaho't sila'y mapanatag

subalit akong makata'y sapat na ang aninag

upang makasulat ng tula't makapagpahayag

gawain ng makata'y di maunawa ng iba

bakit kung saan maliwanag, ako'y lalayo pa

marahil kung akdang teknikal ang gagawin ko pa

doon sa maliwanag magtatrabahong talaga

bakit sa makata iyang aninag lang ay sapat

at kung saan maliwanag ay di doon lumipat

sa katalamitam na musa'y doon masusukat

kung saan naroon ang musa'y doon nagsusulat

inaagaw ng liwanag ang nasa guniguni

di tuloy makasulat ang makata ng mensahe

di tuloy maisulat ng makata ang diskarte

di tulad sa aninag, haraya'y hehele-hele

makata'y uupo kung saan naman nakatayo

ang musa ng panitik na sa ilang ay katagpo

at kung ang liwanag ang sa musa'y magpapalayo

makata'y di na makasulat pag musa'y naglaho

- gregoriovbituinjr.

10.14.2021

Inemuri

INEMURI

sa atin, pag nahuling natutulog sa trabaho

baka di lang sitahin, sibakin pa ang obrero

kaya ka raw nasa trabaho'y upang magtrabaho

dahil sayang lang daw ang sa iyo'y pinapasweldo

sa Japan, ang matulog sa trabaho'y karaniwan

tinuturing na tanda ng sipag at kapaguran

bilang manggagawa, ang ganito'y patunay lamang

na sila'y tao rin, di makina sa pagawaan

ang tawag dito ng mga Hapon ay "inemuri"

na kung ating pakikinggan ay tunog "In Memory"

dahil ba sa pagtulog, may nagunitang sakbibi

ng lumbay, maganda'y kung napanaginip ang kasi

diwa ng inemuri'y di ubra sa ating bayan

sa loob ng walong oras kang nasa pagawaan

ang turing sa nagtatrabaho'y aliping sahuran

kung nais mong matulog, umuwi ka ng tahanan

subalit inemuri'y kailangan din sa atin

lalo't sitwasyon ng babaeng manggagawa natin

mula sa pabrika, sa bahay pa'y may trabaho rin

siyang tunay, silang nagtitiis sa double burden

ang diwa ng inumeri ay pagpapakatao

kailangan ng malalimang pang-unawa rito

lalo't kalagayan ng kanilang mga obrero

na talagang napapagod din sa pagtatrabaho

unawain at gamitin ang diwang inemuri

sakaling napaidlip ang manggagawa't nahuli

huwag sibakin agad ang pagod na trabahante

gisingin at pagsabihan ang obrerong nasabi

- gregoriovbituinjr.

10.14.2021

* ang dalawang litrato ay screenshot mula sa youtube

Pagbungad ng Haring Araw

PAGBUNGAD NG HARING ARAW

bumungad din ang Haring Araw malipas ang unos

matapos ang buong paligid ay sadyang inulos

ng sindak ng bagyong ang kalikasan ang tinuos

pagluha't ngitngit ni Maring ay tuluyang naubos

ngumiti ang araw matapos ang matinding ulan

pakiramdam ko'y luminis din ang kapaligiran

bagamat maulap pa rin ang buong kalangitan

na sakali mang bumagyo muli'y mapaghandaan

narito ako sa terasa, minasdan ang langit

anong ganda ng panginorin sa pagkakaukit

habang musa ng panitik sa akin ay lumapit

at ibinulong, "makata, magpagaling sa sakit!"

lumayo ang bagyong kayraming pinsalang iniwan

tulad ng paglubog ng tanim sa Strawberry Farm

sana'y sinama ni Maring sa paglayo ang variant

ng covid na nanalasa sa buong kabayanan

- gregoriovbituinjr.

10.13.2021

Akses

AKSES

nang magblakawt, tila nawalan ng akses sa mundo

walang internet, walang wifi, walang pesbuk dito

mabuti't laging nariyan ang itim kong kwaderno

at bolpen upang patuloy mag-ulat at magkwento

nakasusulat sa liwanag lamang ng kandila

tulad ng panahon ni Rizal, bayani ng bansa

kwento niya sa gamugamo'y aral na dakila

pamana niyang pabulang sadyang kahanga-hanga

kayraming paksang nagunita sa gitna ng dilim

tulad ng nangyaring panahong karima-rimarim

dahil sa tokhang at patayang nagdulot ng lagim

walang galang sa due process of law, budhi'y nangitim

kumatha sa panahong umunos at anong ginaw

naroroong ginugunita ang mga pumanaw

at inilalarawan ang magsasaka't kalabaw

sana matapos na ang bagyo't araw ay lumitaw

tila bumalik noong panahon ng kabataan

na laro tuwing gabi'y patintero sa lansangan

wala pang internet, wifi at pesbuk ngunit namnam

yaong saya sa ilalim ng liwanag ng buwan

- gregoriovbituinjr.

10.13.2021

Bagang

BAGANG

kahapon, dama'y gumuguhit ang ugat sa mukha

di naman kumikirot, ramdam ko lang itong pawa

itinulog ko na lang ito, magdamag ininda

ay, konektado pala ito sa bagang kong sira

paggising ng umaga'y agad akong nagsepilyo

bakasakaling humupa ang naramdamang ito

dapat itong patingnan sa dentista, sa wari ko

paghigop ng mainit, gumuhit muli sa noo

ngipin ko'y di naman sumasakit o kumikirot

pahinga lang ng konti't guniguni'y pumalaot

sa dagat naglutangan ang basurang di mahakot

ito nama'y pinagmumulan ng maraming gusot

mga siyokoy at sirena'y nagtulungan doon

upang kalat ng mga tao'y kanilang matipon

anong gagawin, tanong nila, sa basurang iyon

ibalik sa mga tao, ang agad nilang tugon

ang ugat sa kaliwang noo ko'y muling gumuhit

tinga sa ngipin ko'y tila basurang nagngangalit

kaya ba gumuguhit ay nagbabadya ng sakit

at ako'y napatingala sa maulap na langit

- gregoriovbituinjr.

10.13.2021

Nagliparang yero

NAGLIPARANG YERO

isang gabi pa nagliparan, kahapon bumungad

dahil sa lakas ng bagyong Maring, yero'y lumipad

sa likod-bahay at sa terasa nang ginalugad

mabuti't walang tao kung saan ito sumadsad

sa mga unos na nagdaan na'y pangkaraniwan

ang mga yero't iba pang bagay ay magliparan

marami rin ang natamaan nito't nasugatan

dahil binaha, lumubog ang bahay, naglabasan

aba'y kaytalas ng yero't balat mo'y hihiwain

baka pag nilipad nga'y di mo alam ang gagawin

pag sa iyo papunta, paano mo sasaluhin?

pag di nailagan, baka disgrasya'y aabutin

naririto lamang akong nakatitig sa yero

tulad ng kisame'y panabing din ito ng tao

mula sa lamig ng gabi, init ng araw, bagyo

ngunit mapanganib kung lumipad tulad ng loro

- gregoriovbituinjr.

10.13.2021

Blakawt

BLAKAWT

kamakalawa, alas-singko y medya ng hapon

hanggang gabi, blakawt, at umaga, buong maghapon,

kaninang madaling araw, nagkailaw lang ngayon

ikawalo pa lang ng gabi, humiga na kami

pumikit lang, di nakatulog ng dalawang gabi

pulos agam-agam sa panahong walang kuryente

kaylakas din ng bagyo, punung-puno ang alulod

ako'y nasa bundok, paano pa kaya sa lungsod

tiyak na roon, laksang basura na'y inaanod

kalampagan ang mga yero noong isang gabi

kumpara kay Ondoy at Pepeng, baka mas matindi

huwag naman sana, nasalanta'y kawawang saksi

ngayong araw, kahit paano'y humupa ang ulan

madulas ang lansangan, maulap ang kalangitan

mahirap pang lumabas, kung madapa'y masugatan

- gregoriovbituinjr.

10.13.2021

Kinagigiliwang awit

KINAGIGILIWANG AWIT

bumabalik ako sa kinagigiliwang awit

pag nakikita ko ang nangyayari sa paligid

pag nakakaramdam ng di inaasahang sakit

pag tila may mga luhang sa mata'y nangingilid

kinagigiliwang awit nga'y binabalikan ko

lalo na't buong lungsod ay lumubog sa delubyo

lalo na't lumutang sa basura ang bayang ito

lumubog ang mga bahay, ang nasalanta'y libo

tinuring na pambansang awit sa kapaligiran

inawit ng bandang ASIN para sa kalikasan

makabagbag-damdamin para sa kinabukasan

paalala sa ating paligid ay alagaan

saksi ako sa Ondoy nang ito nga'y nanalasa

sumama sa Tacloban nang Yolanda'y nanalanta

at sa Climate Walk tungong Tacloban galing Luneta

awit ng ASIN nga'y inspirasyon at paalala 

kaya ngayong nananalasa ang bagyong si Maring

muli nating alalahanin ang awit ng ASIN

"Masdan mo ang kapaligiran," anong dapat gawin

ang mga tao sa Providence sana'y ligtas na rin

- gregoriovbituinjr.

10.11.2021

* litrato mula sa google

Labor Power sa 2022

LABOR POWER SA 2022

kung sawang-sawa ka na sa political dynasties

na laging naluluklok habang masa'y nagtitiis

sa hirap at pagsasamantala ng mga burgis

may pag-asa pa, sa MANGGAGAWA tayo'y magbigkis

kung sawang-sawa ka nang mamayagpag muli'y trapo

naluluklok ay pamilyang iisang apelyido

anong napala sa tradisyunal na pulitiko?

nganga ang bayan, nais ba nating laging ganito?

laging elitista't mayayaman ang naluluklok

pati artistang sumayaw lang, nalagay sa tuktok

tingin nila sa masa'y tagaboto't tagaluklok

dapat nang mapatid ang ganitong sistemang bulok

panahon nang ikampanya natin ang manggagawa

at iluklok natin ang kandidato ng paggawa

silang dahilan upang umunlad ang mga bansa

walang pag-unlad sa buong mundo kung sila'y wala

kung walang manggagawa, walang tulay at lansangan

sa Makati ay walang gusaling nagtataasan 

walang gusali ang Kongreso, Senado, Simbahan

walang nakatayong White House, Kremlin o Malakanyang

nilikha ng manggagawa ang mga ekonomya

umikot ang dolyar, ang piso, ang maraming kwarta

sila ang gumagawa kaya bansa'y kumikita

manggagawa ang nagpapaikot ng mundo, di ba?

kaya panahon namang manggagawa ang iluklok

at ang mga political dynasties ay ilugmok

lider-manggagawa ang ating ilagay sa tuktok

upang tuluyang mapalitan ang sistemang bulok

isang sistemang nagdulot ng pagsasamantala

ng tao sa tao kaya maraming aping masa

panahong nang ilugmok ang elitista't burgesya

na nagpanatili lang ng dusa't hirap sa masa

si Ka Leody de Guzman ang ating kandidato

sa susunod na halalan, tumatakbong pangulo

batikang labor leader, mapangahas, matalino

kasangga ng manggagawa't ng karaniwang tao

si Atty. Luke Espiritu sa senado naman

na maraming unyon ang pinanalo't tinulungan

silang dalawa ang kandidatong maaasahan

sigaw ng manggagawa'y dinggin: MANGGAGAWA NAMAN!

- gregoriovbituinjr.

10.11.2021

Ayon kay Pythagoras

AYON KAY PYTHAGORAS

isang paham sa kasaysayan ang sadyang lumabas

na sa karunungang pinakita'y talagang pantas

matematisyan o sipnayanon si Pythagoras

na kung suriin ang kanyang aral ay mawawatas

naging sikat dahil sa Pythagorean theorem

sa tatsulok, tatlong gilid ay sukating taimtim;

marami rin siyang winikang kung ating maatim

ay magsisilbing gabay kahit na ito'y malalim

si Pythagoras ay Griyegong nagmula sa Samos

na nagpayo sa ating huwag magpadalos-dalos;

kung galit ka'y huwag basta magsalita't kumilos

kung wala sa wastong isip ay manakit ngang lubos

pag batas daw ay kailangan na ng mamamayan

ay saklaw na nito't di na akma sa kalayaan;

sa anupamang bagay, sarili'y dapat igalang

walang malaya na sarili'y di kayang rendahan

may dyometriya sa pagtipa ng lira't gitara

at sa agwat ng mga espero ay may musika;

mabuting tahimik kaysa salitang walang kwenta

na sa kapwa'y magdulot lang ng ligalig o dusa

mas pinag-iisipan natin anong ipapakli

sa salitang pinakaluma't pinakamaiksi

na madalas itugon sa tanong: Oo o Hindi

pinag-iisipan nang di tayo nagmamadali

mga kaibigan ay kasama sa paglalakbay

na makatutulong sa atin sa ligaya't lumbay;

kahinahunan ay batay sa isipang matibay

upang diyalektiko tayong magsuri't magnilay

ilan lamang iyan sa mga aral na binigkas

ng sikat na sipnayanon, ngalan ay Pythagoras

ating pag-aralan ang mga sinabi ng pantas

baka magamit natin tungo sa magandang bukas

- gregoriovbituinjr.

10.11.2021

* litrato mula sa google

Soneto sa unos

SONETO SA UNOS

kaylakas ng unos, kalampagan ang mga yero

animo'y masisira ang bahay sa hangin nito

ito na yata si Maring, na pangalan ng bagyo

matapos magluto't kumain, tunganga na naman

mabuti't may kwadernong sulatan ng karanasan

upang kathain bawat malirip na karaniwan

pupunta sanang ospital, ngunit di makalabas

dahil sa bagyong sadyang madarama mo ang lakas

magpa-laboratoryo sana, bukas na lang, bukas

palipasin muna ang pananalasa ni Maring

sana'y makatulong din siyang variant ay pawiin

at tangayin sa dagat ng malakas niyang hangin

lumitaw sa aking balintataw ang bahaghari

habang pasasalamat ang sa labi'y namutawi

- gregoriovbituinjr.

10.11.2021

* mula sa karaniwang sonetong may taludturang 4-4-4-2 tulad ng Shakespearean at Petrarchian sonnet, ang nilikha ko'y may taludturang 3-3-3-3-2

* ang soneto ay tulang may labing-apat (14) na taludtod

Nasamid

NASAMID

uminom lang ako ng tubig,  biglang nasamid na

ikapito't kalahati ng gabi, biglang suka

sumaklolo agad si misis, biglang nataranta

tila marami sa kinain ko'y niluwa ko na

parang kinapos ng hininga, agad naramdaman

bumara nga ay kanin sa ilong ko't lalamunan

isininga sa lababo, sa ilong naglabasan

baka sobra ang kain sang-oras magkahapunan

tiningnan agad sa oxymeter ang oksiheno

ang lumabas ay nobenta'y sais, nobenta'y otso

agad na ring nagsuob upang mainitan ako

at gamot na tinunaw sa tubig ang ininom ko

dapat kaming magpa-check up muli, ayon kay misis

dapat magpa-laboratoryo at anupamang test

ngunit sa variant na kayraming kaso'y magtitiis

pupuntang ospital, nakakatakot mang umalis

magbabakasakali, pupuntang ospital bukas

habang ngayon ay umiinom ako ng tabletas

buti, pagkasamid ko'y naagapan at nalutas

sana, bukas makatanggap ng marapat na lunas

- gregoriovbituinjr.

10.10.2021

Kwento sa taksi

KWENTO SA TAKSI

kwento ng kapwa manggagawa sa puso ko'y tagos

tanong sa taxi driver, sinong ibobotong lubos

sagot sa kanya, sa lesser evil, baka walang loss

kaysa di kilala, sa hirap di tayo matubos

ilang eleksyon nang pinili mo ay lesser evil?

may napala ba ang bayan sa mga lesser evil?

wala, di ba? bakit iboboto'y demonyo't sutil

huwag bumoto sa mga demonyo't baka taksil

may tumatakbong manggagawa sa pagka-pangulo

si Ka Leody de Guzman, isang lider-obrero

sagot niya, di naman kilala ang tumatakbo

maging praktikal tayo, hindi siya mananalo

ilang beses ka nang naging praktikal sa halalan

kahit alam mong demonyo'y pagkakatiwalaan

sa pagka-pwesto ba nila'y may napala ang bayan?

sagot niya, wala kasing ibang maaasahan

ngayong halalan, may nagbukas na bagong pag-asa

ang katulad mong manggagawa ay tumatakbo na

kung mga manggagawang tulad mo'y magkakaisa

lider-obrero ang pangulo sa bagong umaga

- gregoriovbituinjr.

10.10.2021

* maraming salamat kay kasamang Larry sa kwentong ito

* maraming maraming salamat din po sa litrato mula sa pesbuk

Swab test 2?

SWAB TEST 2?

di pa natitiyak kung ako nga ba'y negatibo

dahil wala pang swab test na nagdedeklara nito

paano makatitiyak, magpa-swab ba kamo?

ang swab test nga ba'y magkano? apat na libong piso!

nang nag-positibo'y ilang araw nang nakalipas

labing-apat na araw dapat magaling nang sukat

nang bumaba ang oksiheno, baga pa ba'y sapat

dapat magpa-laboratoryo't mabatid ang lahat

nais kong may patunay na negatibong talaga

sa muling pagsu-swab test ang makukuhang resulta

kahit apat na libong piso muli ang magasta

mawala mang kwatro mil ay anong sakit sa bulsa

ah, sadyang magastos talaga ang pagkakasakit

lalo't tumama sa iyo'y iyang salot na covid

na anuman ang kahihinatnan mo'y di mo batid

tatadtarin ka pa ng gastusing nakamamanhid

mabuti't may mga payo pa ring laging magsuob

ngumata ng bawang at magluya rin nang lumusog

mag-virgin coconut oil at buko'y inuming lubos

lahat ng inyong payo'y ginagawa ng marubdob

di makatuntong sa kalsada, di pinalalabas

dahil malakas manalasa ng baryant na hudas

kung makalingat ka'y baka todo itong papaspas

at baka manghinang lalo imbes nagpapalakas

- gregoriovbituinjr.

10.10.2021

Pamumuno

PAMUMUNO

pag binigyan ka ng pambihirang pagkakataon

ng kasaysayan upang mamuno, kunin mo yaon

huwag mong tanggihan pagkat para sa iyo iyon

kusa mong tanggapin ang sa kakayahan mo'y hamon

sayang ang mga pagkakataong pinalalampas

di naman mula kay Eba ang bigay na mansanas

o kaya'y ang binantayan ni Juan na bayabas

huwag kang mahiya, kaya mong mamuno ng patas

iyan ang tangan kong prinsipyo't ipinapayo ko

pambihirang pagkakataon ba'y tatanggihan mo?

huwag mong hayaang liparin lang ng hangin ito

tanggapin ang pagkakataong dumapo sa iyo

lalo't mamumuno't magsisilbing tapat sa bayan

di tumulad sa ibang nagpapalaki ng tiyan

kain, tulog, at pulos bisyo lamang sa katawan

pamumuno naman ay iyo ring matututunan

mag-aral ka, at ilibot sa paligid ang mata

lipuna'y suriin, makisalamuha sa masa

kung may pagkakataong mamuno, tanggapin mo na

tanging payo'y maging patas at makatarungan ka

- gregoriovbituinjr.

10.09.2021

Ang layon

ANG LAYON

sabi ng kasama, bumalik na akong Maynila

dahil maraming tungkulin kaming dapat magawa

akong sekretaryo heneral nga'y dapat bumaba

upang mga samahan ay atupagin kong sadya

tiyaking gumagana ang bawat organisasyon

tiyaking tinutuloy ang mga programa't bisyon

walang problemang balikatin kong muli ang layon

ngunit pakasuriin muna ang aking sitwasyon

ang una, di ganoon kadali ang kahilingan

di naman ako nagbakasyon lang sa lalawigan

na-covid na, namatay pa ang hipag at biyenan

tapos si misis ay basta ko na lang ba iiwan?

sa ilang samahan ako'y sekretaryo heneral

sa grupong dalita't dating bilanggong pulitikal

kalihim ng Kamalaysayan, grupong historikal

mga tungkulin kong niyakap kapantay ng dangal

di pa maayos ang lahat, ngunit gagampan pa rin

pagkat ako'y dedikado sa yakap na mithiin

di ako sumusuko sa pagtupad sa tungkulin

subalit kalagayan ko sana'y pakasuriin

sa Kartilya ng Katipunan ay nakasaad nga

anya, "Sa taong may hiya, salita'y panunumpa,"

kaya dapat kong gampanan ang aking sinalita

kung ayaw kong lumabas na taong kahiya-hiya

hintay lang, mga kas, at maaayos din ang lahat

nanghihina pa ang leyon, na layon ay matapat

ayokong bumabang kalusugan ko'y di pa sapat

ngunit nasaan man ako, sa layon ay tutupad

- gregoriovbituinjr.

10.09.2021

Chair Chito Gascon, CHR

CHAIR CHITO GASCON, CHR

taaskamaong pagpupugay at pasasalamat, 

Chair Chito Gascon, pagkat tunay kang tagapagmulat

ng karapatang pantaong pinaglaban ng tapat

upang panlipunang hustisya'y kamtin ngang marapat

ah, isa ka nang moog sa karapatang pantao

na kinamuhian man ng pangulong butangero

ay di natinag bagkus ay matatag hanggang dulo

dignidad ng kapwa'y ipinagtanggol mong totoo

nakasama ka namin sa samutsaring labanan

lalo't due process of law ay lantarang di ginalang

lalo sa tokhang na dinulot ay laksang patayan

lalo't kayraming pamilyang sigaw ay katarungan

salamat sa buhay mong sa bayan mo na inalay

katawan ma'y nawala, hanggang huli'y nakabantay

upang karapatang pantao'y di yurakang tunay!

muli, Chair Chito Gascon, taasnoong pagpupugay!

- gregoriovbituinjr.

10.09.2021

Pula

PULA

biglang nauso sa pesbuk ang pink o kalimbahin

kaya di na masasabing dilawan ang imahen

ng balo ng lider na anong galing at butihin

na tumatakbo upang mamuno sa bayan natin

habang nais kong pintahan ng pula ang paligid

bilang kaisa ng manggagawa nating kapatid

dahil kapwa nila manggagawa'y nais mapatid

ang sistemang bulok ng mga dinastiya't ganid

ang sigaw ng mga obrero: "Manggagawa Naman!"

tumatakbong pangulo si Ka Leody de Guzman

at Atty. Luke Espiritu, senador ng bayan

oo, Manggagawa Naman sa ating kasaysayan

lider ng Bukluran ng Manggagawang Pilipino

o BMP ang dalawang magigiting na ito

na ipinaglaban ang mga isyu ng obrero

akong naging istap ng BMP'y saksing totoo

kaya ako'y naritong kaisa sa minimithi

ka-kapitbisig ng manggagawa bilang kauri

upang sistema ng mga trapo'y di manatili

dati rin akong manggagawa, talagang kalipi

manggagawa ang dahilan ng mga kaunlaran

umukit ng mundo't ekonomya ng bayan-bayan

kung wala sila'y walang tulay, daan, paaralan,

walang gusaling matayog, Simbahan, Malakanyang

kaya aking ipipinta ang matingkad na pula

kaysa malabnaw na kulay,  kalimbahin ng iba

ang nais ko'y lipunang walang pagsasamantala

ng tao sa tao dulot ng bulok na sistema

pula sa ating bandila'y tanda ng kagitingan

at di pagsirit ng dugo, digmaan, kamatayan

pulang tanda ng pag-ayaw sa mga kaapihan

tulad ng ginawa ng mga bayani ng bayan

- gregoriovbituinjr.

10.08.2021

Talinghaga

TALINGHAGA

malasa pa ba sa dila ang mga talinghaga

habang naririto't nagpapagaling sa hilaga

habang sa hangin ay lutang ang amoy ng nilaga

habang tinitiyak na naiinitan ang baga

anuman ang lasa ng talinghagang nalilirip

ito ma'y asukal sa tamis o apdo sa pait

dapat kahit maysakit ay wasto ang naiisip

at di napupunit tulad ng damit na gulanit

ako'y langay-langayan sa Pulo ng Makahiya

pinamumunuan ang kawan ng laksang kawawa

na nais maghimagsik laban sa trapong kuhila

pagkat nagdala ng salot na dapat lang mapuksa

bakit agila ang sa mga isda'y mamumuno

tanong ng pipit at mayang tila magkalaguyo

bakit trapong nahalal ay balimbing at hunyango

may kapayapaan ba kung pag-ibig ay maglaho

ano ang talinghaga sa kwento ng maglalatik

kung may makatang lagi nang nakaapak sa putik

maiging nasusulat, talinghaga'y natititik

upang sa bungad pa lang ng akda'y nakasasabik

- gregoriovbituinjr.

10.08.2021

Ang kasabihan sa notbuk

ANG KASABIHAN SA NOTBUK

anong gandang kasabihang sadyang kakikiligan

sa pabalat ng notbuk ni misis, ay, kainaman

di tulad ng kwaderno kong pabalat ay itim lang

"Love is the great medicine of life," kaysarap mabasa

"Pag-ibig ang dakilang lunas ng buhay," kayganda

siyang tunay, pag may pag-ibig, tiyak, may ligaya

isang pangungusap lang subalit puno ng buhay

tila di mo ramdam ang anumang sakit at lumbay

dama mong anumang problema'y kakayaning tunay

salamat sa paalala sa munti niyang notbuk

upang bumangon mula sa sakit at pagkalugmok

inspirasyong sa uhaw ay tubig na malalagok

O, ang pag-ibig nga'y bukayo pag iyong ninamnam

pagkat lunas sa sakit at anumang dinaramdam

- gregoriovbituinjr.

10.08.2021

* mula sa karaniwang sonetong may taludturang 4-4-4-2 tulad ng Shakespearean at Petrarchian sonnet, ang nilikha ko'y may taludturang 3-3-3-3-2

* ang soneto ay tulang may labing-apat (14) na taludtod

Dalumat

DALUMAT

patuloy pa ring bumabangon sa pusod ng sindak

dahil sa salot na laksang buhay na ang hinamak

tila ba ang kasalukuyan ay puno ng lubak

na hinaharap ay di batid saan masasadlak

magagawa lang ba natin, tayo'y magkapitbisig?

sama-samang kumilos upang salot ay malupig?

ngunit paano? subalit dapat tayong mang-usig

may dapat bang managot? anong dapat nating tindig?

may takot na sa virus sa bawat nitong kalabit

dinggin mo sa pagamutan ang laksa-laksang impit

ang bawat daing nila sa dibdib mo'y gumuguhit

ito bang sangkatauhan ay patungo sa bingit

at kapag nagising pa sa umaga'y pasalamat

patuloy lang sa ginagawa habang nakadilat

pagtulog sa gabi'y walang alalahaning sukat

pagkat tanggap na ng loob ang dating di dalumat

- gregoriovbituinjr.

10.07.2021

Sa laot

SA LAOT

nilulumot ang mga anino sa guniguni

habang nakamasid ang mga sirena sa tabi

palubog na ang araw at malapit nang gumabi

at dumaan ang siyokoy na tila nagmumuni

nais kong sisirin ang kailaliman ng dagat

upang galugarin ang lugar na di ko masukat

ay, naglutangan ang mga plastik, kayraming kalat

ang pagdumi ng laot ay kanino isusumbat

kayganda ng dagat kung pagmamasdan sa malayo

ngunit lapitan mo, tiyak puso mo'y magdurugo

tangrib at bahura'y bakit nasira't nangatuyo

dahil din ba sa climate change, pag-iinit ng mundo

nakita ko ang isang siyokoy na lumuluha

habang tinatanggal ang plastik sa bibig ng isda

na sa araw-araw, madalas niyang ginagawa

kapwa nilalang sa laot ay sasagiping sadya

ano pa bang kaya nating magawa, kaibigan

upang matulungan ding luminis ang karagatan

habang sa guniguni ko'y may matinding labanan

sigaw ng siyokoy, "Dagat ay hindi basurahan!"

- gregoriovbituinjr.

10.07.2021

* litrato mula sa google

Tikas

TIKAS

tikas ko'y nawala bilang aktibistang Spartan

nang ma-covid, katawang bakal pala'y tinatablan

mukhang di na nagamit ang bawat kong natutunan

bilang mabisang tibak sa anumang sagupaan

nawala sa oryentasyon nang sakit na'y dumapo

saan ako nagkamali't sinapit ko'y siphayo

dati'y nang-iinis lang ng mga trapong hunyango

habang sa kapwa maralita'y doon nakahalo

tila lumambot na ang kamaong may katigasan

nawala na ang tikas, animo'y di na Spartan

dama'y di na kawal ng mapagpalayang kilusan

pakiramdam na'y basahan sa isang basurahan

pasensya na po, ganito ang epekto ng covid

pag-ingatan n'yo rin ang katawan, mga kapatid

at huwag hayaang ang kalusugan ay mabulid

sa salot na covid na laksang buhay na'y pinatid

habang nagpapagaling, patuloy na nagrerebyu

kung makabalik kaya'y tanggapin pa ang tulad ko

habang inuunawa yaong samutsaring isyu

di lang itutula, kundi kikilos na totoo

- gregoriovbituinjr.

10.07.2021