Ikawalong nagpatiwakal sa loob ng 35 araw

IKAWALONG NAGPATIWAKAL SA LOOB NG 35 ARAW

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Napakaraming paksa ang dapat itula, subalit hindi ako mapakali sa isang paksang laging lumilitaw ngayon sa balita, lalo na sa pahayagang Bulgar - ang isyu ng mga nagpakamatay.

Isa sa dapat pagtuunan ng pansin ng mga kinauukulan, o ng pamahalaan, ay ang dami ng mga nagpapatiwakal. At nasubaybayan ko sa balita ang ganito, lalo na sa pahayagang Bulgar. Mula Setyembre 20 hanggang Oktubre 24 ay walo na ang nagpakamatay. Labing-isang araw ng Setyembre, kasama sa bilang ang a-20, o 30-20+1 = 11 araw, at 24 araw ng Oktubre, 11+24=35. Halos isa tuwing apat na araw ang nagpapatiwakal.

Paano nga ba iiwasang magpasyang magpatiwakal ang isang tao? Kung siya ay biktima, siya rin ang suspek dahil siya ang nagdesisyon. Maliban kung may foul play. Tingnan natin ang talaan ng mga nagpakamatay, ayon sa ulat ng Bulgar.

Isa-isahin natin ang mga pamagat ng walong balita:

(1) 16-anyos na estudyante, tumalon mula sa 7th flr. ng Tenement, Dedbol, pahayagang Bulgar, Setyembre 20, 2024

(2) Tserman, nagbaril sa ulo sa Brgy. Hall, pahayagang Bulgar, Setyembre 20, 2024

(3) Bebot, tumalon sa tulay, patay, pahayagang Bulgar, Setyembre 26, 2024

(4) Kolehiyala, 'Di Naka-Graduate, Nagbigti, pahayagang Bulgar, Setyembre 27, 2024

(5) Tatay, Nagbigti, Dedo, pahayagang Bulgar, Oktubre 7, 2024

(6) Napagalitan ng ina, 14-anyos, adik sa ML, nagbigti, patay, pahayagang Bulgar, Oktubre 16, 2024

(7) Kolehiyala, Tumalon sa MRT footbridge, patay, headline sa pahayagang Pang-Masa, at nasa pahina 2 ng pahayagang Bulgar, Oktubre 19, 2024

(8) PWD, Tumalon sa Pasig River, Dedo, pahayagang Bulgar, Oktubre 24, 2024, p.2

Sa ikawalong ulat, na siyang pinakahuling balita, ay ngayong Oktubre 24, 2024. Iniulat ng pahayagang Bulgar: "PWD, Tumalon sa Pasig River, Dedo". Ating basahin ang ulat:

PATAY na nang lumutang ang isang Person With Disability (PWD) na tumalon sa Pasig River dahil hindi na umano kinaya ang karamdaman.

Positibong kinilala ng kanyang pamangkin na si Jeffrey Reyes, 21, ang biktimang si Adrian, 49, PWD, ng Makati City.

Alas-10 ng umaga, isang concerned citizen ang nakakita sa bangkay na palutang-lutang kaya agad niyang ipinagbigay-alam sa Philippine Coast Guard (PCG) na siyang tumawag sa Manila Police District - homicide section.

Nang maiahon, nabatid na walang saplot pang-ibaba subalit nakuha sa kanyang damit pang-itaas ang isang leather wallet na naglalaman ng mga identification card at dito nakita ang pangalan ni Reyes na nakasulat sa kanyang emergency contact.

Sa impormasyong nakuha ni PMSg. Roderick Magpale, na-stroke ang biktima at patay na ang kalahating katawan nito, bukod pa sa epileptic ito.

Huling nakitang buhay ang biktima, alas-4 ng hapon at bago pumunta sa kanyang doktor para sa regular check-up ay nagpaalam kay Reyes na pupunta muna sa kanyang kaibigan pero 'di na bumalik.

Ilang beses na umanong nagtangka ang biktima na wakasan ang kanyang buhay dahil sa kalagayan.

(Ulat ni Mylene Alfonso)

ILANG PAGNINILAY

Ang ibang kaso ng pagpapakamatay na nabanggit sa itaas ay hinggil sa problema sa pamilya, subalit ang isang ito'y dahil di na nakayanan ang karamdaman, ayon sa ulat.

Pang-apat siya sa mga tumalon mula sa mataas na bahagi, tatlo ang nagbigti, at isa ang nagbaril sa ulo.

Wala pa akong nakakausap na sikolohista o psychologist kung paano ba mapipigilang magpakamatay ang isang tao. Maliban sa pagsasabatas ng Mental Health Law o Republic Act 11036, at yaong nakasalang na panukalang batas na Youth Suicide Prevention Act o Senate Bill No. 1669.

Nakababahala. Lagi akong bumibili ng pahayagang Bulgar, Abante, Pang-Masa at iba pang diyaryong tabloid, subalit sa mga balitang pagpapatiwakal ba'y anong solusyon ang ginagawa ng mga kinauukulan? Paano ito mapipigilan upang wala nang pagpapatiwakal?

Isa ba talaga itong isyung dapat pagtuunan ng pansin?

IKAWALONG NAGPATIWAKAL SA LOOB NG 35 ARAW

walong tao na ang nagpasyang tapusin na

ang sariling buhay, nakapag-aalala

anong paliwanag kung pakasusuriin

dinaramdam ay di na kaya ng damdamin

wala tayong balitang ito'y nilulutas

gayong may Mental Health Law na ganap nang batas

marahil nga'y di lang iyon nababalita

ngunit mayroon pala silang ginagawa

ngunit parang wala pag may nagpatiwakal

pangwalong gumawa'y sadyang nakagigimbal

di na napigilan ang nadaramang sakit

upang ibsan ay nagpatiwakal, ang lupit

mga sikolohista'y anong matutulong

upang magpatiwakal ay di maging tugon

sa mundo'y isang beses lang tayong mabuhay

mahalagang mapigil ang magpakamatay

10.24.2024

Katas ng tibuyô

KATAS NG TIBUYÔ

nabili ko ang librong World's Greatest Speeches
mula sa baryang naipon ko sa tibuyô
magandang librong pinag-ipunan kong labis
nang mga talumpati'y mabasa kong buô

pitumpu't limang orador ang naririto
talambuhay muna, sunod ay talumpati
ng mga bantog sa kasaysayan ng mundo
bayaning itinuring ng kanilang lahi

pitumpu't limang pinuno ng bansa nila
ang nagsibigkas ng makabagbag-damdaming
mga talumpating tumatagos sa masa
hanggang bansa nila'y tuluyang palayain

nang libro'y makita, agad pinag-ipunan
at upang di maunahan sa librong nais
ay may tibuyô akong mapagkukuhanan
ng pera upang mabili yaong mabilis

salamat sa tibuyô, may perang pambili
ng gusto ko tulad ng babasahing aklat
ang pinag-ipunan sa tibuyo'y may silbi
upang umunlad pa ang isip at panulat

- gregoriovbituinjr.
10.23.2024

* tibuyô - salitang Batangas na katumbas ng Kastilang alkansya
* ang nabanggit na aklat ay nabili sa National Book Store, Ali Mall branch sa halagang P299.00

Pagninilay - salin ng tula ni Asmaa Azaizeh

PAGNINILAY

Tula ni Asmaa Azaizeh

Isinalin sa Ingles ni Lena Tuffaha

(Malayang salin ni Gregorio V. Bituin Jr.)

Kahapon, iniabot ko lahat ng aking tula sa aking tagapaglathala.

Pakiramdam ko'y ang aking ulo ang inabot ko sa kanya 

at ang mga salitang binibigkas ko mula ngayon

ay lalabas sa bibig niya.

Napakasakit!

Hindi nagpapakita nang paisa-isa ang mga sakuna

Dumarating sila sa kawan-kawan tulad ng isang nagugutom na hayop.

Sinabi ito ng isang makata at siya'y ay namatay.

Halimbawa, kalahati ng aking pamilya ang namatay

at pagkatapos kong ipagdiwang ang dulo ng taon

namatay ang aking ama.

Simula noon ay hinayaan ko na ang aking mga tula.

Tuwing gabi naglalasing ang mga makata sa ilalim ng aking bintana

at dinidiktahan ako ng matatalinong tula.

Kinasusuklaman ko ang karunungan.

Inaanyayahan ko sila, at nilapa ko silang animo'y tupang pinataba

at nakisalo sa kanila,

subalit hindi ko pa rin maibabalik ang aking tinig.

Nasulyapan ko ito sa bintana, nakabayubay

sa ituktok ng bundok.

Ako'y naging repleksyon na lang

ng isang punong hinubaran sa isang lusak sa daan.

Ako'y huwag mong hakbangan, itago mo ako sa lilim

mula sa araw na maaaring sumikat

at msumingaw ang aking katawan.

Marahil ay sasabihin ko ang aking kapayapaan.

Sasabihin ko sa iyong ang mga sakuna'y maaapula rin

pag tinigilan mong lagyan sila ng panggatong,

datapwat hindi mo ako maririnig,

at ang bundok ay mula sa pampaningas.

- sa Dabbouria, Ibabang Galillee

10.22.2024

* Si Asmaa Azaizeh ay isang babaeng makata, lumalabas sa entablado, at mananalaysay na nakabase sa Haifa. May-akda siya ng tatlong kalipunan ng mga tula, ang Liwa, na nagwagi ng 2010 Al Qattan Foundation Debut Writer Award, As The Woman from Lod Bore Me, at Don’t Believe Me If I Talk To You of War. Si Azaizeh ang unang direktor ng Mahmoud Darwish Museum sa Ramallah simula noong 2012.

Pinaghalawan ng tula at larawan mula sa kawing na:  

https://thebaffler.com/from-palestine/reflection-azaizeh 

Proyektong pagsasalin na balak ilunsad bilang aklat sa Nobyembre 29, 2024, International Day of Solidarity with the Palestinian People 

Nais basahing 100 aklat

NAIS BASAHING 100 AKLAT

nais ko pang basahin ang sandaang aklat 

na paborito ko bago ako mamatay

mga kwento't nobelang nakapagmumulat

mga tula, dula, pabula, talambuhay

kayrami ko nang librong pangliteratura,

pampulitika, o kaya'y pangmanggagawa,

pang-ideyolohiya dahil aktibista

at gumagawa ng diyaryong maralita

di ko pa tapos ang nasa aking aklatan

ang iba nga'y unang kabanata pa lamang

ang nababasa't di pa muling nabalikan

ngunit babasahin din kahit nasa parang

habang kumakatha, nais ko ring basahin

dula, kwento't tulang sa masa'y nanggigising

sanaysay at ideyolohiyang sulatin

upang magsikilos ang dukha't nahihimbing

- gregoriovbituinjr.

10.22.2024

Laughing emoji - natatawa o nang-aasar?

LAUGHING EMOJI - NATATAWA O NANG-AASAR?

pag nakakita ako ng laughing emoji

sa pesbuk at sa di nakakatawang entri

ang HaHa ay mapang-asar at mapanlait

minsan, laughing emoji ay nakagagalit

ang HaHa ay komento kapag natatawa

at pag seryosong isyu, di dapat matawa

bagamat meron kang sariling kuro-kuro

gamitin ang wastong emoji sa komento

may emoji sa Like, Love, Care, Wow, Angry, at Sad

ngunit komento'y dapat alam pag nilahad

di laughing emoji sa seryosong usapin

paano kung mang-asar ang iyong layunin?

ang emoji ay ilagay natin ng tama

na di maaasar ang karaniwang madla

kung entri ay comedy, Haha ang emoji

ngunit tayo'y malaya sa nais masabi

- gregoriovbituinjr.

10.22.2024

* ang litrato'y nakita lang sa isang entri sa pesbuk

Tulang walang pamagat IV - salin ng tula ni Zakaria Mohammed

TULANG WALANG PAMAGAT IV

Tula ni Zakaria Mohammed

Isinalin sa Ingles ni Lena Tuffaha

(Malayang salin ni Gregorio V. Bituin Jr.)

IV.

Siya'y tumatangis, kaya kinuha ko ang kanyang kamay upang pakalmahin at upang punasan ang kanyang mga luha.

Sabi ko sa kanya habang sinasakal ako ng kalungkutan: ipinapangako ko sa iyong ang katarungang iyon

ay mananaig din sa dulo, at daratal din ang kapayapaang iyon sa lalong madaling panahon.

Nagsisinungaling ako sa kanya, siyempre. Batid kong di mananaig ang katarungan

at di daratal ang kapayapaan sa lalong madaling panahon, subalit dapat kong pigilan ang kanyang pagtangis.

May mali akong palagay na nagsasabing, kung kaya natin, sa pamamagitan ng ilang tapik, ay mapapahinto

ang ilog ng luha, na magpapatuloy ang lahat sa makatwirang paraan.

Pagkatapos, tatanggapin na lamang ang mga bagay kung ano sila. Mangingibabaw ang kalupitan at katarungan

nang magkasama sa parang, ang diyos ay magiging kapatid ni satanas, at ang biktima'y magiging

sinta ng pumatay sa kanya.

Subalit walang paraan upang ang mga luha'y mapigilan. Patuloy silang bumubuhos na animo'y baha

at sinisira ang nakahigang seremonya ng kapayapaan.

At dahil dito, para sa mapait na kapalaluan ng mga luha, hayaang italaga ang mata bilang tunay na banal

sa balat ng lupa.

Hindi tungkulin ng tula ang magpahid ng luha.

Dapat ang tula'y maghukay ng kanal upang pagdaluyan ng luha at lunurin ang santinakpan.

- mula sa A Date for the Crow

10.21.2024

* Si Zakaria Mohammed ay isang makatang Palestino, mamamahayag, editor, at mananaliksik na dalubhasa sa kasaysayan ng pre-Islamic Arabian peninsula. Siya ang may-akda ng siyam na kalipunan ng mga tula, kabilang ang The Crow's Date (paparating pa lang). Ang kanyang katha ay naisalin na sa Ingles at Korean. Siya ay mula sa Nablus.

Pinaghalawan ng tula at larawan mula sa kawing na: 

https://thebaffler.com/from-palestine/untitled-poems-iii-iv-mohammed 

Proyektong pagsasalin na balak ilunsad bilang aklat sa Nobyembre 29, 2024, International Day of Solidarity with the Palestinian People 

Suplado, bumait upang manalo?

SUPLADO, BUMAIT UPANG MANALO?

sa partylist daw kumandidato

ang mabait na dati'y suplado

bumait dahil nais manalo

upang makaupo sa Kongreso

sino kayang pinatutungkulan?

sino yaong pinatatamaan?

mapanuri ang nasa komiks man

punto niya'y dapat lang pakinggan

nagkokomiks ay parang makata

na dinadaan sa talinghaga

o kaya ay blind item, ika nga

ngunit sa mambabasa'y balita

kumandidato'y nuknok ng sungit

ngunit ngayon ay biglang bumait

nagbulgar pa'y komiks na makulit

na pag magsuri'y sadyang kaylupit

- gregoriovbituinjr.

10.21.2024

* komiks mula sa pahayagang Bulgar, Oktubre 20, 2024, pahina 5

Ikapitong aklat ni Karlo Sevilla

IKAPITONG AKLAT NI KARLO SEVILLA

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr,

Pagpupugay kay kasamang Karlo Sevilla, isang mahusay na makata mula sa Lungsod Quezon at isa ring mambubuno, mambabalite o wrestler. Pagpupugay sa kanyang ikapitong aklat na pinagamatang "The Boy on the Hill" na inilathala ng International Human Rights Art Movement (IHRAM).

Bilang pambungad, matatagpuan sa kawing na: https://humanrightsartmovement.org/international-fellows/karlo-silvera-the-boy-on-the-hill ang kanyang pagninilay hinggil sa paglikha niya sa nasabing aklat.

“I began imagining this long poem way back in 2018, then with only its germ, i.e., the initial versions of its first and last stanzas. I even mentioned “working on it” in three different interviews around that time. Being chosen as a 2024 International Fellow of the International Human Rights Art Movement - coupled with deeply disturbing and compelling international news - has provided me the strongest impetus to finally realize this long-held dream. I’m eternally grateful to IHRAM for the opportunity to produce poetry projects. (Sinimulan kong pagnilayan ang mahabang tulang ito noong 2018, pagkatapos ay ang mikrobyo lang nito, ibig sabihin, ang mga unang bersyon ng una at huling mga saknong nito. Binanggit kong "kasalukuyang ginagawa pa ito" sa tatlong magkakaibang panayam noong mga panahong iyon. Ang pagkakapili sa akin bilang 2024 International Fellow ng International Human Rights Art Movement - kasabay ng labis na nakapag-aalala at makabagbag-damdaming internasyonal na balita - ay nagbigay sa akin ng pinakamatinding sigla upang tuluyang maisakatuparan ang matagal nang pangarap kong ito. Walang katapusan ang aking pasasalamat sa IHRAM dahil sa ibinigay na pagkakataon upang makagawa ng mga proyektong tula.)”

Sa aking pagsasaliksik, nakita kong nakatala ang pangalan ni Karlo Sevilla sa internasyunal na websayt na Poets and Writers na nasa kawing na: https://www.pw.org/directory/writers/karlo_sevilla 

Halina't alamin natin kung sino si Karlo Sevilla, ayon sa nasabing pook-sapot o websayt:

Si Karlo Sevilla, mula sa Lungsod Quezon,  sa Pilipinas, ay 2024 International Fellow ng International Human Rights Art Movement (IHRAM) para sa tula. Siya ang may-akda ng pitong aklat ng tula: “You” (Origami Poems Project, 2017), “Metro Manila Mammal” (Soma Publishing, 2018), "Outsourced! . . ." (Revolt Magazine, 2021), "Recumbent" (8Letters Bookstore and Publishing, 2023), "Figuratively: A Chapbook of Shape Poems" (Gorilla Printing, 2024), "Datuterte: Imagined Confession, 2024" (IHRAM, 2024), at "The Boy on the Hill" (IHRAM, 2024). Tatlong beses siyang nahirang para sa Best of the Net Anthology - sa Ariel Chart noong 2018, Collective Unrest noong 2019, at Woolgathering Review noong 2021⁠ - unang nalathala ang kanyang mga tula sa Philippines Free Press noong 1998 at Philippines Graphic noong 2000. Sa mga sumunod na taon, hindi siya gaanong aktibo sa pagsulat at pagsusumite ng mga tula para sa publikasyon. Noong 2014 lang muling nabuhay ang kanyang gana sa pagsulat ng tula at noong 2015 ay nalathala ang kanyang mga tula sa Pacifiqa at muli sa Philippines Graphic. Kaya naman, mayroon siyang halos 300 tulang nalathala na sa iba't ibang pampanitikang magasin, antolohiya, at iba pang plataporma sa pandaigdigan. Noong 2020, isa siya sa mga nag-ambag sa "Pandemic: A Community Poem," na napili ng Muse-Pie Press para sa Pushcart Prize sa taong iyon. Siya ay kabilang sa unang batch ng mga mag-aaral (school year 2018) ng programang Malikhaing Pagsulat sa Filipino ng Center for Creative Writing ng Politeknikong Unibersidad ng Pilipinas, at kasapi rin siya ng Rat's Ass Review online poetry workshop. Nag-coach din siya ng wrestling at Brazilian Luta Livre, at nanalo ng gintong medalya sa 2016 ADCC Southeast Asia – Philippine International Submission Fighting Open at sa Greco-Roman wrestling event ng 2011 Philippine National Games.

Mababasa ang iba pa tungkol kay Karlo sa nasabing websayt lalo na ang iba pa niyang nakamit na gantimpala. Magpatuloy lang si Karlo Sevilla sa kanyang mga ginagawa, di malayong balang araw na siya'y maging National Artist for Literature sa ating bansa, tulad ng ating mga dakilang makatang sina Jose Garcia Villa, Cirilo F. Bautista, at Gemino H. Abad.

Huli kaming nagkita ni Karlo nito lang Oktubre 4, 2024 sa Maynila, nang magpasa ng kandidatura para senador ang aming kamanggagawang sina Ka Leody de Guzman at Ka Luke Espiritu.

IKAPITONG AKLAT NI KARLO SEVILLA

taaskamaong pagbati sa kamakata

sa pampitong aklat niya ng mga tula

sa Ingles, internasyunal na nalathala

siya na'y nababasa ng mga banyaga

mabuhay ka, Karlo Sevilla, pagpupugay

sa mga nakamit mong premyo at tagumpay

pagkat pinakita mo ang totoong husay

sa kapwa makata'y inspirasyon kang tunay

si kasamang Karlo ay tunay na mabigat

pananalinghaga'y di agad madalumat

nais kong mabasa ang kanyang mga aklat

kolektahin iyon bilang pasasalamat

ngalang Karlo Sevilla'y naukit nang husto

sa pantiyon ng mga makata sa mundo

katulad nina Robert Frost, Edgar Allan Poe,

John Keats, Yeats, Byron, Shelley, Neruda, at Sappo

basta't magpatuloy siyang tula'y likhain

balang araw, di malayong magawaran din

siya ng pambansang karangalan sa atin

National Artist for Literature ay kamtin

muli, ako'y nagpupugay, Karlo Sevilla

isa kang buhay na halimbawa sa masa

sa hilig mong pagtula ay magpatuloy ka

dapat kang ikarangal ng bansa talaga

10.21.2024

Pinaghalawan:

litrato mula sa entri sa pesbuk ni Karlo Sevilla 

https://www.pw.org/directory/writers/karlo_sevilla 

https://humanrightsartmovement.org/international-fellows/karlo-silvera-the-boy-on-the-hill 

Team Asia, panalo sa Reyes Cup

TEAM ASIA, PANALO SA REYES CUP

Team Europe at Team Asia sa unang Reyes Cup

ay nagsubukan ng galing, sisinghap-singhap

ang Team Europe nang sila'y ilampasong ganap

ng Team Asia na sa kanila'y nagpahirap

pinangalan iyon kay Efren "Bata" Reyes

na sa bilyar ay magaling makipagtagis

ang "Magician" dahil sa tirang makikinis

na buong lamesa'y kaya niyang malinis

Team Europe at Team Asia ay naglabang sadya

nang unang Reyes Cup ay ginanap sa bansa

pinakita nila'y sadyang kahanga-hanga

na ang team work nila'y di basta magigiba

sa bumubuo ng Team Asia, pagpupugay!

na sa pagsargo't pagtumbok ay kayhuhusay

ang inyong panalo'y kasaysayan ngang tunay

ang hiyaw namin: mabuhay kayo! Mabuhay!

- gregoriovbituinjr.

10.21.2024

* ulat mula sa pahayagang Abante, Pang-Masa at Bulgar, Oktubre 20, 2024

Manggagawa naman

MANGGAGAWA NAMAN

banner ay taas-kamaong bitbit

"Manggagawa Naman" yaring sambit

ito ang dapat nating igiit

at sa masa tayo'y magsilapit

sigaw sa mga trapo: Tama Na!

sa masa: Baguhin ang sistema!

labanan ang kuhila, burgesya

at pulitikal na dinastiya

mundo'y binuhay ng manggagawa!

subalit sila pa ang kawawa!

paano kung walang manggagawa?

lahat ng kaunlaran ay wala!

magkapitbisig tayo, kabayan!

at isigaw: "Manggagawa Naman"

at sila'y iluklok natin upang

pamunuan ang pamahalaan

- gregoriovbituinjr.

10.21.2024

Tulang walang pamagat III - salin ng tula ni Zakaria Mohammed

TULANG WALANG PAMAGAT III

Tula ni Zakaria Mohammed

Isinalin sa Ingles ni Lena Tuffaha

(Malayang salin ni Gregorio V. Bituin Jr.)

III.

Ang mamamayan ay mga asno. Nagsabit ako ng mga batingaw sa leeg nila para awitan nila ako habang ako'y nakahiga sa batuhan.

Hangal ang mamamayan. Sila'y isasabit ko sila sa aparador na parang mga damit pangtaglamig.

Mahihinog na ang sebada sa Mayo. Inihanay ng bawat tangkay ang mga binhi nito sa maayos na paraan upang makatayo sila sa tarangkahn ng langit.

Kaya kong maghanay ng mga salitang walang kahulugan.

Kaya kong lumikha ng kahulugan mula sa kawalan.

Isinusuga ko ang isang kabayo malapit sa sebada at umaapaw ang kahulugan.

Ang kahulugan ay kaayusan.

Ang kahulugan ay nagkataon lang.

Ang kahulugan ay hayop ng pasanin na humahakot ng mga pakwan.

Kung maaari ko lang ihanay ang mga bagay tulad ng ginagawa ng isang tangkay ng sebada.

Kinikitil ng sebada ang sarili nitong buhay tuwing Mayo, at binubuksan ng trigo ang pipi nitong bibig tuwing Hunyo.

Ang panahon ko'y sa katapusan ng Agosto.

Sa katapusan ng Agosto, nakalabit ang aking gatilyo.

Ay, kung maaari lang akong mabuhay sa isang baso ng tubig; ang mga ugat kong puti, luntian kong aking buhok, at ang haring araw na tangi kong diyos.

May isa akong awiting lagi kong inuulit. May isa akong malaking kasinungalingang dinikit ko ng pamatse sa kisame, upang dumikit dito ang mga langaw ng katotohanan.

Ang ulo ko'y napakalaking kapara'y lobo. Ang kamay ko'y isang dukhang bituin, ang balaraw ay isang masakit na kapayakang hindi ko taglay, at pagdating ko sa kahulugan, nawala ito sa akin.

- mula sa Alanda

10.20.2024

* Si Zakaria Mohammed ay isang makatang Palestino, mamamahayag, editor, at mananaliksik na dalubhasa sa kasaysayan ng pre-Islamic Arabian peninsula. Siya ang may-akda ng siyam na kalipunan ng mga tula, kabilang ang The Crow's Date (paparating pa lang). Ang kanyang katha ay naisalin na sa Ingles at Korean. Siya ay mula sa Nablus.

Pinaghalawan ng tula at larawan mula sa kawing na: 

https://thebaffler.com/from-palestine/untitled-poems-iii-iv-mohammed 

Proyektong pagsasalin na balak ilunsad bilang aklat sa Nobyembre 29, 2024, International Day of Solidarity with the Palestinian People 

Ang buwan

ANG BUWAN

kayliwanag ngayon ng buwan

at may ibong pumailanlang

ang sarili'y napansin namang

nakatanghod lang sa kawalan

may kung anu-anong naisip

may mga isyung nalilirip

tila sa maya'y may humagip

paano siya masasagip

ang maya ba'y ang maralita

na tigib ng hirap at luha

habang nakapangalumbaba

sa dilim ang makatang gala

ang buwan kung ating suriin

may epekto sa dagat natin:

ang matinding hatak o dagsin

kaya may kati't taog man din

- gregoriovbituinjr.

10.20.2024

* dagsin - Ilokano sa gravity

* kati - low tide

* taog - high tide (salitang Batangas)

Muling paggawa ng ekobrik

MULING PAGGAWA NG EKOBRIK

ang maybahay ko'y may naiwang boteng plastik

sa bahay, naisip kong muling mag-ekobrik

na naiwan kong gawaing nakasasabik

lalo't may naipon akong basurang plastik

pinaggupit-gupit ko ang aking naipon

ginupit kong maliliit ang mga iyon

at sa boteng plastik ay nilagay ko roon

muli kong ginawa ang naiwan kong layon

ginagawa lang sa panahon ng pahinga 

matapos ang trabaho't ako'y nag-iisa

kahit paano'y mabawasan ang basura

sa bakuran, sa tahanan at opisina

sa buong taon kahit sampu ang matapos

na ekobrik na pinaghirapan kong lubos

konting sipag lang, wala naman itong gastos

hanggang mga plastik sa bahay ay maubos

paisa-isa munang bote ang gagawin

matitigas na ekobrik ang adhikain

makakalikasang tibak na may layunin

bilang ambag sa paligid at mundo natin

- gregoriovbituinjr.

10.20.2024

Dalawang tula - salin ng tula ni Zakaria Mohammed

DALAWANG TULA

Tula ni Zakaria Mohammed

Isinalin sa Ingles ni Lena Tuffaha

(Malayang salin ni Gregorio V. Bituin Jr.)

I.

Nasulyapan kita habang ako'y tumatakbo. Wala akong panahong tumigil at hagkan ang iyong kamay. Hinahabol ako ng daigdig na parang magnanakaw at imposibleng ako'y tumigil. Kung ako'y tumigil, ako na'y napaslang. Subalit nasulyapan kita: ang iyong kamay ay isang tangkay ng narsiso sa isang basong tubig, nakabuka ang iyong bibig, at ang iyong buhok ay pumailanglang na ibong mandaragit. Napasulyap ako sa iyo ngunit wala akong posporo upang sindihan ang siga at sumayaw sa paligid nito. Binigo ako ng daigdig, pinabayaan, kaya hindi man lang kita nakawayan.

Balang araw ang daigdig ay lalagay sa tahimik, ang mga sira-sirang kable ng tsanel ay titigil sa pagsasahimpapawid, at yaong mga humahabol sa akin ay magkakawatak-watak upang ako'y makabalik sa lansangang iyon, kung saan kita nasulyapan. Hahanapin kita sa parehong upuan: isang tangkay ng narsiso ang iyong kamay, isang ibong mandaragit ang iyong ngiti, at isang namulaklak na punongkahoy ang iyong puso. At doon, kasama mo, sa ilalim ng lilim ng iyong punongkahoy, ay wawasakin ko ang tolda ng aking pagkaulila at itatayo ang aking tahanan.

- mula sa Kushtban

II.

Isang mapagbigay na kaibigan ang gabi. Lahat ng bagay ay niluwagan ang kanilang mga baging sa rabaw ng aking ulo. Nakaupo sa palibot ko ang aking mga minamahal na para bang nasa isang piging. Ang mga minamahal kong nawala na. Ang mga minamahal kong narito pa, at mga minamahal pang darating. At ang kamatayan ay asong bantay na nakatanikala sa tarangkahan. Tanging ang hangin ni Khamaseen lamang ang galit na humahampas sa pintuan. Si Khamaseen ay isang kasuklam-suklam na kapitbahay; naglagay ako ng bakod sa pagitan namin, pinatay ang mga ilaw sa aming pagitan.

Masaya ako, umaawit tulad ng isang baras ng ephedra, sumisigaw tulad ng isang mandaragit.

Huwag pamiwalaan ang aking mga salita. Huwag abutin ang mga baging sa karimlan. Ang gabi ay isang kasunduan ng mga lagim. Sampung ibon ang natutulog sa puno, subalit ang isa'y balisang paikot-ikot sa bahay. At tulad ng alam mo, sapat na ang isang ibon upang sirain ang isang buong piging, isang mitsa upang masunog ang isang kabihasnan.

Malamig ang pagkain. Pagkatapos ay nagmumog ako kasama si Khamaseen, at hinugasan ang aking mga kamay gamit ang kusot.

Kung mayroon mang silbi ang pagluha, marahil ay luluha ako sa harap ninyong lahat. Subalit ang pagluha'y nangangailangan ng higit na lakas kaysa sa taglay natin, kaya aawit ako para sa inyo tulad ng malambot na hanging Saba, aawit ako sa katutubong wika ng tangkay ng murang basil: ang gabi ay bato ng amber. Ang gabi'y isang kasunduang kamangha-mangha.

- mula sa Alanda (Ephedra)

10.19.2024

* Si Zakaria Mohammed ay isang makatang Palestino, mamamahayag, editor, at mananaliksik na dalubhasa sa kasaysayan ng pre-Islamic Arabian peninsula. Siya ang may-akda ng siyam na kalipunan ng mga tula, kabilang ang The Crow's Date (paparating pa lang). Ang kanyang katha ay naisalin na sa Ingles at Korean. Siya ay mula sa Nablus.

Pinaghalawan ng tula at larawan mula sa kawing na: 

https://thebaffler.com/from-palestine/two-poems-mohammed 

Proyektong pagsasalin na balak ilunsad bilang aklat sa Nobyembre 29, 2024, International Day of Solidarity with the Palestinian People 

Pampito sa nagpatiwakal sa loob ng isang buwan

PAMPITO SA NAGPATIWAKAL SA LOOB NG ISANG BUWAN

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Wala pang isang buwan ay pampito na ito sa kaso ng pagpapatiwakal na nasubaybayan ng inyong lingkod sa pahayagang Bulgar, at ngayon ay headline sa pahayagang Pang-Masa, petsang Oktubre 19, 2024. Ayon sa headline: Kolehiyala, tumalon sa MRT footbridge, patay. Nasa pahayagang Bulgar din ang balitang ito na ang pamagat ay: Coed, tumalon sa MRT footbridge, utas.

Mula sa pagsubaybay ng inyong lingkod, pangatlo siya sa napaulat na tumalon mula sa mataas na bahagi, habang tatlo naman ang nagbigti at isa ang nagbaril sa ulo.

Isa-isahin natin ang mga pamagat ng pitong balita:

(1) 16-anyos na estudyante, tumalon mula sa 7th flr. ng Tenement, Dedbol, pahayagang Bulgar, Setyembre 20, 2024

(2) Tserman, nagbaril sa ulo sa Brgy. Hall, pahayagang Bulgar, Setyembre 20, 2024

(3) Bebot, tumalon sa tulay, patay, pahayagang Bulgar, Setyembre 26, 2024

(4) Kolehiyala, 'Di Naka-Graduate, Nagbigti, pahayagang Bulgar, Setyembre 27, 2024

(5) Tatay, Nagbigti, Dedo, pahayagang Bulgar, Oktubre 7, 2024

(6) Napagalitan ng ina, 14-anyos, adik sa ML, nagbigti, patay, pahayagang Bulgar, Oktubre 16, 2024

(7) Kolehiyala, Tumalon sa MRT footbridge, patay, headline sa pahayagang Pang-Masa, at nasa pahina 2 ng pahayagang Bulgar, Oktubre 19, 2024

Pag inaral ang pitong kasong ito, ito'y dahil di na nakayanan ang dala-dala nilang problema, na nauuwi sa pagpapatiwakal. Ang nagpasya'y damdamin at hindi na naisip ang kahalagahan ng isa nilang buhay.

Subalit paano nga ba maiiwasan ang ganitong pagpapatiwakal? Planado ba ito o padalos-dalos na desisyon dahil di na kaya ng kanilang kalooban ang mga ipinagdaramdam nila, at naiisip na lang ay matapos na ang lahat. Ayaw natin silang husgahan, subalit wala nga ba silang pagpapahalaga sa sariling buhay?

Anong maitutulong ng Mental Health Law o Republic Act 11036, at ng nakasalang na panukalang batas na Senate Bill No. 1669, o ang tinatawag na Youth Suicide Prevention Act, upang mapigilan ang ganitong mga pagpapatiwakal?

PAMPITO SA NAGPATIWAKAL SA LOOB NG ISANG BUWAN

bakit tumalon ang kolehiyala 

sa footbridge ng MRT sa Taft-Edsa

ayon sa ulat, posibleng problema

sa pamilya ang dahilan ng pasya

pampito siya sa nagpakamatay

sa loob ng wala pang isang buwan

na inulat sa pahayagang Bulgar

akong nagbabasa'y di mapalagay

umaga pa'y bibili na ng dyaryo

kaya ulat ay nasubaybayan ko

wala bang kakayanan ang gobyerno

gayong batas na iyang Mental Health Law

kung sinong biktima'y siya ring suspek

bakit magpatiwakal ang sumiksik

sa isipan, sa kanila bang hibik

ay walang nakinig, walang umimik

kailangan nila ng tagapayo

sa problema ngunit walang umako

sa mga dinaramdam ay nahapo

at sa kanila'y walang umaalo

nakalulungkot pag sa payo'y kapos

sa problema'y walang kakamping lubos

kaya nagpasyang buhay ay matapos

kaya buhay nila'y agad tinapos

10.19.2024

Bakas

BAKAS

naiiwan iyang bakas sa nakaraan

habang tinatahak pa ang kasalukuyan

upang kamtin ang asam na kinabukasan

ika nga sa isang sikat na kasabihan

dapat nating lingunin ang pinanggalingan

nang makarating tayo sa patutunguhan

tulad din ng mga aktibistang Spartan

na inaral ang mga nagdaang lipunan

nang bulok na sistema'y baguhing tuluyan

tulad kong laging nagmamakata pa naman

na madalas likhain ay tulang pambayan

tula sa kalikasan at kapaligiran

kaya nga sa bawat bakas ng nakaraan

pag ating nilingon ay may matututunan

kunin natin upang sa pagtahak sa daan

ay maalpasan na natin ang kahirapan

sa sama-samang pagkilos ng sambayanan

ay maitayo ang makataong lipunan

- gregoriovbituinjr.

10.19.2024

Tamis ng pulot

TAMIS NG PULOT

anong tamis ng pulot-pukyutan

na bubuyog ang may kagagawan

tulad ng aming pagmamahalan

di ng presyo kundi pag-ibigan

animo kami'y langgam sa tamis

baka kaya nagka-diabetes

di naman mahilig sa sorbetes

kundi tula'y isulat ng lapis

ika nga'y wala nang tatamis pa

kapag tayo'y laging magkasama

ako ang iyong bubuyog, sinta

ikaw naman ang aking sampaga

ganyan katamis yaring pag-ibig

na sadya namang di palulupig

kaya piniit kita sa bisig

nang bulong ng puso ko'y marinig

- gregoriovbituinjr.

10.19.2024

Ang dalawa kong aklat ni Apolonio Bayani Chua

ANG DALAWA KONG AKLAT NI APOLONIO BAYANI CHUA

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nakilala ko si Ginoong Apolonio Bayani Chua, o Apo Chua, sa grupong Teatro Pabrika, isa sa mga grupo ng mang-aawit ng pawang mga nawalan ng trabaho sa pabrika, na bahagi rin ng Bukluran ng Manggagawang Pilipino (BMP). Siya ang adviser ng mga iyon. Si Apo ay isa ring guro sa UP Diliman.

Nakatutuwa na nagkaroon ako ng dalawa niyang aklat.

Ang una'y ang SIMULAIN: Dulambayan ng Manggagawa sa Konteksto ng Militanteng Kilusang Unyonismo (1980-1994). May sukat ang aklat na 9" x 6" at naglalaman ng 326 pahina (kung saan 16 dito ay naka-Roman numeral).

Ang aklat na ito'y ibinigay sa akin ni Apo Chua noong Hulyo 21, 2009, kasabay ng paglulunsad ng 12 aklat ng 12 manunulat ng UP Press na ginanap sa UP Vargas Museum. Ang aktibidad ay pinamagatang "Paglulunsad 2009: Unang Yugto."

Sa ikalawang aklat naman, isa siya sa mga patnugot ng "Mga Luwa at iba pang Tula ni Jose A. Badillo". May sukat din itong 9" x 6" at naglalaman ng 390 pahina (kung saan 30 dito ay naka-Roman numeral).

Ang aklat na ito'y natsambahan ko sa booth ng UP Press sa ikatlo't huling araw ng 25th Philippine Academic Book Fair na inilunsad sa Megatrade Hall I, SM Megamall sa Lungsod ng Mandaluyong noong Hunyo 7, 2024. Nabili ko ito sa halagang P100, kasama ang iba pang pampanitikang aklat na may presyong P30 at P59.

Ilang buwan na o taon ang nakararaan nang mabanggit sa akin ni Ka Apo ang tungkol sa nasaliksik ngang mga tula ni Jose A. Badillo sa Taal, Batangas. Aniya, may mga makata rin pala sa Batangas. Matagal na pala iyon at ngayon ay nalathala na bilang aklat, at natsambahan kong mabili iyon sa booth ng UP Press. 

Isa ang makatang si Jose Atienza Badillo (1917-1986) sa dapat kilalanin at bigyang parangal ng lalawigan ng Batangas bilang makata ng bayan, tulad ni Francisco Balagtas sa bayan ng Bulacan.

Ang kanyang mga sinulat na Luwa ay hinggil sa patulang tradisyon sa Batangas, sa lalawigan ng aking ama, na binibigkas pag may pista sa nayon, at madalas ay sa tapat ng tuklong (kapilya) iyon binibigkas ng isang binibini matapos iparada sa buong baryo ang Patron. Ang Luwa ay mga tula hinggil sa Patron ng nasabing lugar o nayon. Kaya pag nakakauwi ako ng Balayan, lalo pag pista ng Mayo sa nayon, ay sumasabay na kami sa prusisyon hanggang dulo ng nayon at pabalik muli sa tuklong upang makinig sa mga naglu-Luwa.

Kaya magandang saliksik ang dalawang nasabing aklat, ang dulamnbayan at ang Luwa, na dapat magkaroon din nito ang mga manggagawa, pati na yaong nakasaksi na sa Luwa, at mabigyan o mabentahan ang mga paaralan, at iba't ibang aklatan.

Huli kaming nagkita ni Ka Apo nang siya'y ginawaran bilang Pambansang Alagad ni Balagtas nang dumalo ako sa 50th Unyon ng mga Manunulat sa Pilipinas (UMPIL) National Writers Congress at Ika-37 Gawad Pambansang Alagad ni Balagtas. Inilunsad ito sa Gimenez Gallery ng Unibersidad ng Pilipinas sa Diliman, Lungsod Quezon mula ikasiyam ng umaga hanggang ikalima ng hapon ng Abril 27, 2024, araw ng Sabado. Siyam silang tumanggap ng pagkilala bilang Pambansang Alagad ni Balagtas ng taon 2024.

Isang karangalan sa akin na makilala si Ka Apo, at magkaroon ng kanyang mga aklat.

ANG DALAWA KONG AKLAT NI KA APO CHUA

ang una kong aklat na sinulat ni Apo

ay tungkol sa dulambayan ng manggagawa

mula militanteng kilusang unyonismo

na nagsaliksik ay talagang kaytiyaga

ikalawa'y hinggil sa Luwa ng Batangas

na napanood ko't nasaksihan na noon

mga patula sa Patron at binibigkas

sa kapistahan ng barangay o ng nayon

nakilala natin ang makatang Badillo

na sinilang at tubo sa bayan ng Taal

tulad din ng awtor na Domingo Landicho

si Jose Badillo sa Taal din ay dangal

mga aklat ni Apo ay pananaliksik

sa dulambayan at sa Luwa ng probinsya

na mahihinuha mong sadyang masigasig

pagkat nasulat na detalye'y mahalaga

Ka Apo, sa mga saliksik mo'y salamat

lalo sa mga naganap na dulambayan

at mga tula ni Badillo'y nahalungkat

salamat sa binahagi mong kaalaman

10.18.2024

* unang litrato ang dalawa kong aklat ni Ka Apo Chua

* ikalawang litrato naman ay kuha nang ginawaran siya bilang Pambansang Alagad ni Balagtas, katabi ni Ka Apo ang inyong lingkod

Pagsusulit - salin ng tula ni Sheikha Hlewa

PAGSUSULIT

Tula ni Sheikha Hlewa

Isinalin sa Ingles ni Lena Tuffaha

(Malayang salin ni Gregorio V. Bituin Jr.)

Napakahuli na ng mga aralin ng aking ina.

Matapos lahat ng dinanas namin - 

binibilang niya ang mga taon

sa tapat na pagsang-ayon sa Nakba

at ang mga binilang ko habang kagat ang aking dila -

ginigiit niyang maturuan ako, 

salita sa salita, nang agad-agad.

Wala siyang pagsasaalang-alang 

sa patuloy kong pagkataranta

o sa pagitan ng mga taon namin,

sa urbanidad na nagpaamo sa pagiging lagalag ko

at nagpakislap sa mga gilid ng aking wika.

Inuulit niya ang mga aralin nang may kalupitan

ng isang gurong naantala ang pagreretiro.

Hinahanap niya ang kanyang patpat 

sa ilalim ng kanyang bisig,

na hindi mahanap,

kaya hinampas niya ang mesang kahoy.

Isinusumpa ko ang sinumang lalaking 

magpapaiyak sa iyo, naiintindihan mo?

at walang batingaw na sasagip sa akin

bago ang pagsusulit.

- sa Haifa

10.18.2024

* Si Sheikha Hlewa ay isang Palestinong manunulat na isinilang sa Dhayl 'Araj, isang hindi kilalang nayon ng Bedouin malapit sa Haifa. May-akda siya ng tatlong kalipunan ng maiikling kwento at isang kalipunan ng mga tula, na naisalin na sa maraming wika. Siya'y babaeng nagtuturo ng Peminismong Arabo sa Unibersidad ng Ben-Gurion.

Pinaghalawan ng tula at larawan mula sa kawing na: 

https://thebaffler.com/from-palestine/exam-hlewa 

Proyektong pagsasalin na balak ilunsad bilang aklat sa Nobyembre 29, 2024, International Day of Solidarity with the Palestinian People 

Walang plataporma

WALANG PLATAPORMA

walang plata, pulos porma lang pala

ang tatakbong Senador na artista

na batay sa panayam ni Gretchen Ho

sa isang artistang kumandidato

pag nanalo na, saka iisipin

ang plataporma niyang nais gawin

sa ngayon daw ang kanyang tututukan

paano muna manalo'y pokusan

madali na iyon, sikat na siya

tulad nina Robin at Bong Revilla

ngalang Wille Revillame nga ngayon

ay talagang sikat sa telebisyon

subalit siya kaya'y epektibo

sa Senado o isa lang payaso

anong tingin sa isyung manggagawa

o dahil walang plataporma'y wala

paano kaya pag nakadebate

ni Willie sa isyu si Ka Leody

ano kayang masasabi ni Ka Luke

at ng masang sa kanila'y tututok

pag sila'y wagi ni Philip Salvador

na kagaya niya'y isa ring aktor

ika doon sa ulat ni Gretchen Ho

tunay ngang mas showbiz na ang Senado

- gregoriovbituinjr.

10.18.2024

* batay sa ulat sa pahayagang Pang-Masa, Oktubre 16, 2024, p.5

Pamatid-gutom

PAMATID-GUTOM

muli, ang inulam ko'y ginisang sardinas

niluto lang dahil ayoko nang lumabas

basta katabi itong mga diksyunaryo

at mga nakapilang babasahing libro

bagamat lata ng sardinas ay kilala

bilang inuulam ng mga nasalanta

halimbawa, nasunugan at nabahaan

pinamimigay ay sardinas at noodles man

pang-evacuation center lang daw ang ganito

subalit huwag mong mamaliitin ito

sapagkat ilang ulit akong nakaraos

upang ako'y magpatuloy pa ring kumilos

di naman madalas, minsan ulam ko'y daing

kaya ibang ulam ay di na hahanapin

tulad ng sardinas, ito pa rin ay isda

ayos lang, basta mabusog at makatula

- gregoriovbituinjr.

10.18.2024

Kasaysayan ng isang manunulat

KASAYSAYAN NG ISANG MANUNULAT

nang ako'y nasa kolehiyo pa

ang aking sarili'y natagpuan

nakatunganga sa opisina

ng pahayagang pampaaralan

sapagkat may patalastas doon

na kailangan ng manunulat

pagsusulit ay ipasa roon

at nakapasok nga akong sukat

nang artikulo ko'y malathala

sa Enero ng aming magasin

iyon na talaga ang simula

upang pagsulat ko'y pagbutihin

naging adhika kong maging tinig

ng mga tinanggalan ng boses

sa manggagawa't dukha'y nakinig

sa pabrika, tabing ilog, riles

hanggang ngayon, nagsusulat ako

ng mga tula, kwento't sanaysay

at pasalamat akong totoo

sa nakasama sa paglalakbay

marami kayo, di na mabilang

nang isa-isang pasalamatan

adhika ko'y ikwento ko naman

ang ating pinagdaanang laban

- gregoriovbituinjr.

10.18.2024

Pangarap

PANGARAP

masasabi mo bang ako'y walang pangarap

dahil di pagyaman ang nasa aking utak

pag yumaman ka na ba'y tapos na ang hirap?

habang pultaym ako't nakikibakang tibak

hindi pansarili ang pinapangarap ko

kundi panlahat, pangkolektibo, pangmundo

na walang bukod o tinatanging kung sino

kundi matayo ang lipunang makatao

iniisip ko nga, bakit dapat mag-angkin?

ng libo-libong ektaryang mga lupain?

upang sarili'y payamanin? pabundatin?

upang magliwaliw? buhay ay pasarapin?

subalit kung ikaw lang at iyong pamilya

ang sasagana at hihiga ka sa pera

ang pinaghirapan mo'y madadala mo ba?

sa hukay, imbes na magkasilbi sa kapwa?

aba'y inyo na ang inyong mga salapi

kung sa pagyaman mo, iba'y maaaglahi

buti pang matayo'y lipunang makauri

para sa manggagawa pag sila'y nagwagi

- gregoriovbituinjr.

10.17.2024

Tatlong naulat na nagbigti sa loob ng 20 araw

TATLONG NAULAT NA NAGBIGTI SA LOOB NG 20 ARAW

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nadagdagan na naman ang nagpakamatay. Subalit ngayon, headline news na. Ibig sabihin, dapat pansinin na ito ng mga kinauukulan. 

Headline sa pahayagang Bulgar, Oktubre 16, 2024: Pinagalitan ng ina, 14-ANYOS, ADIK SA ML, NAGBIGTI, PATAY.

Sa loob ng dalawampung araw mula Setyembre 27 hanggang Oktubre 16 ay may naiulat nang tatlong nagbigti sa pahayagang Bulgar. Sa loob ng wala pang isang buwan ay may anim nang nagpatiwakal. Dalawa ang tumalon sa mataas na gusali at tulay, isa ang nagbaril sa ulo, at tatlo naman ang nagbigti. Bale anim ang biktima (?) na siya ring suspek (?) sa pagpatay.

Bakit naiisip nilang magbigti? O talagang dinamdam nila ang sinasabi sa kanila? Ang nagpapasiya sa kanila ay hindi isip kundi damdaming nasaktan. Ito ngang huli ay 14-anyos na sa ulat ay hindi na natukoy kung lalaki ba o babae. 

Ito ang ulat:

Isang 14-anyos na estudyante ang nagpakamatay sa Mangaldan, Pangasinan makaraang mapagalitan umano ng magulang dahil sa pagkahumaling sa online game na Mobile Legends.

Natuklasan ang biktima ng kanyang ina na nakabigti sa loob ng kanilang banyo, alas-3 ng madaling araw.

Batay sa salaysay ng ina sa mga otoridad, madalas nitong mapagalitan ang anak dahil sa pagkahumaling sa ML dahil napapabayaan na umano nito ang pag-aaral.

Hindi na aniya nagagawa ng biktima ang kanyang assignments kaya madalas na mapagalitan at mapagsabihan.

Hindi naman inakala ng ina na mauuwi sa pagpapakamatay ng anak ang pagsawata sa pagiging adik nito sa online game.

(Ulat ni Mai Ancheta)

Basahin din natin ang dalawa pang ulat ng pagbigti: 

KOLEHIYALA, 'DI NAKA-GRADUATE, NAGBIGTI

mula rin sa Bulgar, Setyenbre 27, 2024, pahina 2

Isang kolehiyala ang nadiskubreng patay at nakabitin sa kanilang silid sa Brgy. Camohaguin, Gumaca, Quezon. Batay sa report, pasado alas-4 ng madaling araw nang bumulaga sa lola ang bangkay ng biktimang si alyas Rose, 23.

Agad na humingi ng tulong sa mga kinauukulan ang lola nito.

Posible umanong dinamdam ng biktima ang hindi niya pagkakasama sa pag-graduate sa kolehiyo, kung saan naging malulungkutin umano ito.

Wala namang nakitang foul play sa insidente.

(Ulat ni Levi Gonzales)

TATAY NAGBIGTI, DEDO

Nag-send sa anak ng selfie na may cord sa leeg

mula rin sa pahayagang Bulgar, Oktubre 7, 2024, p.2

Patay na nang madiskubre ang 44-anyos na technician makaraang magbigti nitong Sabado ng gabi sa loob ng kanyang kuwarto sa Punta Sta. Ana, Maynila.

... alas-10:30 ng gabi nang madiskubre ni 'Reiner' ang ginawang pagbibigti ng biktimang si 'Edmund'.

Ani 'Reiner', yayayain sana niyang mag-inuman ang biktima nang paglapit sa kuwarto nito ay may masamang amoy dahilan para sumilip sa butas sa dingding at dito nakita ang nakabiting biktima gamit ang electric cord.

Ayon sa 17-anyos na anak ng biktima, nakipag-chat umano sa kanya ang ama noong Oktubre 3 kung saan nagpadala ito ng kanyang larawan na may nakapulupot na electric cord sa leeg at nag-iwan ng mensahe na "Magiging masaya na kayo pag wala na ako."

Binalewala umano ng anak ang mensahe ng ama dahil pangkaraniwan na umano ang ginagawa nitong pagbabanta na siya ay magpapakamatay.

(Ulat ni Mylene Alfonso)

PAGNINILAY

Bakit nais nilang magpatiwakal? Ano ang pumasok sa kanilang utak upang gawin iyon? Aba'y iisa lang ang buhay ng tao subalit bakit hindi nila iyon pinahalagahan? Bakit nagpasya silang magpatiwakal?

Kung susuriin natin ang mga ulat, may ipinagdaramdam sila. Dito sa 14-anyos, ayon sa ina, napapagalitan lagi dahil sa paglalaro ng Mobile Legends. Subalit sapat na ba iyon upang siya'y magpakamatay? Labis bang nasaktan ang kanyang damdamin sa mga sinasabi ng ina?

Ang isa naman, 23-anyos na dalagita ang nagpakamatay, na ayon sa kanyang lola, ay marahil hindi nito matanggap na hindi siya naka-graduate. Bakit nagpasya siyang magpatiwakal, gayong maaari namang sa susunod na taon na siya grumadweyt? Nahihiya ba siya sa kanyang lolang nagpaaral sa kanya subalit hindi siya naka-graduate? O napagalitan din siya ng kanyang lola na kung hindi siya nagpabaya sa kanyang pag-aaral ay kasabay sana siya ng kanyang mga kaklase sa graduation?

Dalawang pagpapatiwakal na marahil ipinagdamdam nila ng labis. Kasama pa ang paninisi sa kanila, o nanunuot sa kaibuturan nila ang mga salita nang pinagagalitan sila?

Ang isa naman ay 44-anyos na tatay na nagbigti gamit ang electrical cord. Marahil nanliliit din siya sa sarili dahil sa hirap ng buhay ay hindi niya mabigyan ng magandang kinabukasan ang kanyang pamilya.

Subalit kakaiba ang isang ito, dahil nag-iwan pa sa anak ng mensaheng "Magiging masaya na kayo pag wala na ako." Marahil, kaya ganoon ay dahil hindi siya pinapansin ng kanyang pamilya o pinagagalitan din ng kanyang mga anak at asawa, kaya ipinagdaramdam niya iyon. Marahil ay napapagalitan din siya ng asawa at mga anak o sinisisi siya sa nangyayari sa kanila. Subalit wala iyon sa ulat.

PAG SINISI KA O PINAGALITAN

Talagang ipagdaramdam natin pag pinagalitan tayo ng nakatatanda sa atin, lalo na't matatalim ang mga slaitang nakasusugat sa ating kalooban. Subalit paano ba natin kinakaya ang kanilang matalisik na pananalita. Lalo na kung tayo'y sisisihin sa mga bahay na hindi natin nagawa, o naging pabaya tayo.

Sa ating Senado, mayroon palang naka-file na Senate Bill No. 1669, o ang tinatawag na Youth Suicide Prevention Act. Marahil, tulad ko, marami na ring naaalarma sa napakaraming kabataang nagpapakamatay.

Pag tiningnan natin ito sa pahina ng Senado sa internet, na nasa kawing na: https://legacy.senate.gov.ph/lis/bill_res.aspx?congress=19&q=SBN-1669 , ang nakasulat sa legislative status ay: Pending in the Committee (1/24/2023). 

Sa pambungad ng batas ay nakasaad doon: "Nearly one in five young Filipinos have considered ending their life, according to findings of a nationwide survey released by the University of the Philippines Population Institute. In 2021, studies showed that almost 1.5 million Filipino youth had suicidal attempt or tendencies. The suicidal rate amongst the youth is alarming in the Philippines considering that the percentage had already doubled from 2013 and 2021. This is a serious concern that needs the intervention of the State. (Halos isa sa limang kabataang Pilipino ang nag-iisip na wakasan ang kanilang buhay, ayon sa isang nationwide survey na inilabas ng University of the Philippines Population Institute. Noong 2021, ayon sa mga pag-aaral, halos 1.5 milyong kabataang Pilipino ang nagtangkang magpakamatay o may tendensyang gawin iyon. Ang rata ng pagpapakamatay sa mga kabataan ay nakakaalarma sa Pilipinas kung isasaalang-alang na ang porsyento ay dumoble na mula 2013 at 2021. Isa itong seryosong usaping nangangailangan ng interbensyon ng Estado.)

Nai-file ito ni Senador Mark Villar noong Enero 12, 2023, at makaraan ang labindalawang araw, ang istatus nito'y naka-pending. Mahigit isa't kalahating taon na palang pending ito, at mukhang hindi napapag-usapan kaya naka-pending.

Mayroon na rin tayong Mental Health Act o Republic Act 11036, na naging batas noong Pebrero 12, 2018. Paano ba makakatulong ang panukalang batas na SB 1669 at batas na RA 11036 upang hindi maisip ng mga kabataan na ang solusyon sa kanilang mga problema ay magpatiwakal?

Ayon sa World Health Organization (WHO), sa kawing na https://www.who.int/health-topics/suicide#tab=tab_1,  "More than 720 000 people die by suicide every year. For each suicide, there are an estimated 20 suicide attempts. (Mahigit 720 000 katao ang namatay dahil sa pagpapatiwakal bawat taon. Sa bawat pagpapatiwakal, tinatayang nasa 20 ang pagtatangka).

Sana'y mabigyang pansin ng mga kinauukulan ang nangyayaring ito, at mapag-usapan na rin ang naja-pending na batas hinggil sa Youth Suicide Prevention Act (Batas Upang Mapigilan ang Pagpapatiwakal ng Kabataan).

Gayunman, paano masasabihan ang mga kabataan na iwasang gawin ang magpatiwakal, kung hindi nila kinakaya ang mga ipinagdaramdam nila? Mababatid ba nila na may batas na ganyan?

TATLO ANG NAGBIGTI SA ANIM NA NAGPATIWAKAL

paano ba ang suicide prevention?

isasama ba sa edukasyon?

paano tayo makatutugon?

pag pagpapatiwakal ang tanong

paano pag nagdamdam ang bata?

o kaya'y dalaga o binata?

paano kaya mahahalata?

kung tao'y magpapatiwakal nga?

paano bang di nila maisip?

kamatayan ang makasasagip

na may solusyon pang nalilirip

sa dinaramdam na halukipkip

kaya bago mahuli ang lahat

payong kapatid ay isiwalat

mga kabataan pa'y mamulat

na buhay ay mahalagang sukat

10.17.2024