Ang plant-based menu sa COP26

ANG PLANT-BASED MENU SA COP26 AT ANG KAUGNAYAN NITO SA CARBON FOOTPRINT

Saliksik, sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Upang mabawasan diumano ang carbon footprints ng mga pagkain sa COP26, inihanda ng mga organisador nito ang plant-based menu o yaong mga pagkaing mula sa halaman, tulad ng mga gulay.

Ayon sa inews.co.uk: "The winter squash lasagne, made with glazed root vegetables and vegan cheddar, has been listed as having 0.7kg CO2 equivalent emissions, while the kale pasta, made with spelt fusilli and field mushrooms, comes in at 0.3kg of CO2." Masyadong teknikal pag hindi mo nauunawaan ano ba itong carbon foot prints.

Sa theguardian.com naman: "Plant-based dishes will dominate the menu at the COP26 climate conference, where 80% of the food will be from Scotland. The low-carbon menu includes 95% British food, especially locally sourced Scottish produce, and each menu item has an estimate of its carbon foorprint, "helping attendees make climate-friendly choice."

Nakasaad naman sa greenqueen.com.hk: "Another plant-based dish on the menu is an organic spelt whole-grain penne pasta, which comes with a tomato ragu sauce, kale, and oatmeal-based crumble on top. It's the most carbon-friendly of all, requiring only 0.2 kilograms of CO2 to produce."

Subalit ano nga ba itong tinatawag na carbon footprint, at alalang-alala ang mga organisador nito? Ano ang epekto ng carboon footprint sa atin? At ano ang kaugnayan nito sa ating kinakain?

Ayon sa Oxford dictionary, ang carbon footprint ay "the amount of carbon dioxide and other carbon compounds emitted due to the consumption of fossil fuels by a particular person, groups, etc." Sa Wikipedia, "A carbon footprint is the total greenhouse gas emissions caused by an individual, event, organization, service, place or product, expressed as carbon dioxide equivalent."

Ayon naman sa World Health organization (WHO), "a carbon footprint is a measure of the impact your activities have on the amount of carbon dioxide (CO2) produced through the burning of fossil fuels and is expressed as a weight of CO2 emissions produced in tonnes.

Teka, ang carbon foorprint ay may direktang relasyon sa pagsusunog ng fossil fuel, at walang pagbanggit sa pagkain. Kaya ano ang relasyon ng carbon footprint sa ating kinakain, tulad ng gulay at karne? Ang nakalap na balita at ang kahulugan sa diksyunaryo ay hindi pa natin mapagdugtong. Kailangan pang magsaliksik.

Sa website ng Center for Sustainable Systems ay may ganitong paliwanag: "A carbon footprint is the total greenhouse gas (GHG) emissions caused directly and indirectly by an individual, organization, event of product. It is calculated by summing the emissions resulting from every stage of a product or service's lifetime (material production, manufacturing, use, and end-of-life). Throughout a product's lifetime or life cycle, different GHGs may be emitted, such as carbon dioxide (CO2), methane (CH4), and nitrous oxide (N2O), each with a greater or lesser ability to trap heat in the atmosphere. These differences are accounted for by the global warming potential (GWP) of each gas, resulting in a carbon footprint in units of mass of carbon dioxide equivalents (CO2e).

Ayon pa rin sa nasabing website, hinggil sa pagkain bilang pinagmumulan ng emisyon:

- Food accounts for 10-30% of a household's carbon footprint, typically a higher portion  in lower-income household. Production accounts for 68% of food emissions, while transportation accounts for 5%.

- Food production emissions consist mainly of CO2, N2O, and CH4, which result primarily from agricultural practices.

- Meat products have larger carbon footprints per calorie than grain or vegetable products because of the inefficient conversion of plant to animal energy and due to CH4 released from manure management and enteric fermentation in ruminants.

- Ruminants such as cattle, sheep, and goats produced 179 million metric ton (mmt) CO2e of enteric methane in the US in 2019.

- In an average US household, eliminating the transport of food for one yar could save the GHG equivalent of driving 1,000 miles, while shifting  to a vegetarian meal one day a week could save the equivalent of driving 1,160 miles.

- A vegetarian diet greatly reduces an individual's carbon footprint, but switching to less carbon intensive meats can have a major impact as well. For example, beef's GHG emissions per kilogram are 7.2 times greater than those of chicken.

Sa madaling salita, may bakas ng karbon sa ating kinakain. Ibig sabihin, may inilalabas tayong nakakapag-ambag sa emisyon sa atmospera. Sa paanong porma? Sa pagluluto na lang, may fossil fuel tayong sinusunog sa anyo ng gasul o LPG. Sa paghahatid ng mga produktong gulay mula sa lalawigan patungo sa kalunsuran, may gasolinang sinusunog sa sasakyan.

Mas malaki rin ang carbon footprint ng karne kaysa gulay. Dahil mas magastos ang patabaing baka at baboy kung ikukumpara sa gulay. Pati ang lakas-paggawa ng mangangatay ng hayop ay mas malaki kaysa pagpitas ng gulay. Kaya mas malaki ang carbon footprint ng mga karne kaysa gulay.

Ito ang simple kong pagkaunawa kaya plant-based ang inihahandang pagkain sa COP26 upang mas mababa ang carbon footprint na maiaambag ng mga delegado sa atmospera. At ito rin ang ating itinataguyod upang di lalong lumala pa ang pag-iinit ng klima.

Sa puntong ito, nais kong buodin ang munting talakay na ito sa pamamagitan ng tula:

PAGKAIN AT BAKAS NG KARBON

paano ba uunawain ang bakas ng karbon

o carbon footprint sa mga pagkain natin ngayon 

dapat talagang mabatid ang mga eksplanasyon

upang alam din natin ang gagawin at solusyon

ang carbon footprint ang sukat ng emisyon sa ere

o usok sa atmosperang di makita't masabi

dahil sa pagsunog ng fossil fuel na kayrami

dahil din sa mga coal plants na sadyang malalaki

carbon footprint yaong total ng greenhouse gas emission

dahil sa kagagawan ng tao, organisayon

dahil din sa aktibidad ng mga korporasyon

sa baytang ng paglikha ng produkto'y may emisyon

subalit may carbon footprints din sa pagkain natin

lalo pa sa mga alagang hayop at pananim

mabuting sa bakuran mo manggaling ang pakain

kaysa mula sa ibang lugar sa iyo dadalhin

kumpara sa gulay, mas malaki ang carbon footprint

ng mga karne, ng mga hayop na patabain

kaya sa COP26, gulay na ang hinahain

na malapit lang sa lugar ng pulong ang pagkain

dapat nating maunawaan, talagang masapol

fossil fuel ay sinusunog sa anyo ng gasul

o L.P.G., o natipong kahoy na pinalakol

upang gawing panggatong, makabuo ng espasol

sa munti kong pang-unawa, naibahagi nawa 

ang mga kaalamang dapat mabatid ng madla

pag-isipang mabuti ang ganitong nagagawa

na sistemang ito'y dapat palang baguhing kusa

Mga pinaghalawan:

https://www.theguardian.com/environment/2021/oct/23/cop26-menu-plant-based-dishes-scottish-food

https://www.greenqueen.com.hk/cop26-climate-change-menu/

https://www.veganfoodandliving.com/news/cop26-menu-sustainability-local-plant-based-food/

https://www.republicworld.com/world-news/uk-news/cop26-menu-to-focus-on-plant-based-dishes-to-help-attendees-make-climate-friendly-choices.html

https://inews.co.uk/inews-lifestyle/food-and-drink/cop26-low-carbon-plant-focused-menu-made-with-local-food-will-measure-emissions-of-each-dish-1265977

https://css.umich.edu/factsheets/carbon-footprint-factsheet

Dimas Ugat

DIMAS UGAT

I

ako si Dimas Ugat, makata ng himagsikan

tinutula ang kagalingan ng sangkapuluan

sinusuri ang samu't saring isyu ng lipunan

upang lumaya sa pagdurusa ang sambayanan

ako si Dimas Ugat, yaring makata ng lumbay

na sa mga sugatang puso, doon nakaratay

subalit nagsisipag, patuloy na nagsisikhay

upang ang mga nalulungkot ay mabigyang buhay

ako si Dimas Ugat, makatâ, di man magaling

nakaapak sa putikan, wala sa toreng garing

na maralita't uring manggagawa ang kapiling

makatang piniling dinggin ang api't dumaraing

ako si Dimas Ugat, buhay ko na'y inihandog

upang sagipin ang bayan sa barkong lumulubog

upang sa kapwa dukha'y pitasin ang bungang hinog

at pagsaluhan ng bayan nang lahat ay mabusog

ako si Dimas Ugat, inyong lingkod, naririto

dugo'y ibububo para sa uring proletaryo

kasiyahan ko nang tumula't magsilbi sa tao

inaalay yaring buhay at tula sa bayan ko

II

Dimas Alang si Gat Jose Rizal, bayani natin

bukod sa Pingkian, si Jacinto'y Dimas Ilaw din

si Pio Valenzuela'y Dimas Ayaran ang turing

Dimas Indak si Ildefonso Santos, makatâ rin

- gregoriovbituinjr.

11.06.2021

Paglisan

PAGLISAN

di ko sukat akalaing darating ang panahon

upang di na makatula't sa lupa'y ibabaon

nais sanang maabot ang pitumpu't pitong taon

makasalamuha pa ang sunod na henerasyon

datapwat sadyang ganyan ang buhay, una-una lang

hubad na isinilang, nakabarong na lilisan

tinatanaw ko, ako ba'y may maiiwang utang

na dapat kong bayaran bago man lang mamaalam

sana'y may nagawa ako sa bayang iniibig

at sadyang nakapamuno sa mga kapanalig

habang sinta'y nakaagapay, ako'y kapitbisig

upang prinsipyong niyakap ay di basta malupig

may panahon upang makapagpahinga't humimlay

ngunit ako'y di payag na basta na lang mamatay

dahil ako'y kikilos hangga't may hiningang taglay

upang sa proletaryo't bayan, buhay ko'y ialay

- gregoriovbituinjr.

11.06.2021

Bayani

BAYANI

patay na ang samahan ngunit walang kamatayan

nariyang sinasambit ang samahang Katipunan

at mga nagawa sa kapwa't buong kapuluan

upang lumaya ang bayan sa pangil ng dayuhan

sa mga aping kababayan ay nagmalasakit

sa pagkilos tungo sa paglaya'y nagpakasakit

dangal ng mga ninuno sa balikat ay bitbit

diwa ng Kartilya sa buhay nila'y nakakabit

sila'y totoong bayani nitong Lupang Hinirang

na dapat dakilain dahil tayo'y nakinabang

kaya mga aral nila'y inaral kong matimbang

sinasabuhay ang Kartilyang kanilang nilinang

gagawin ko ang marapat, di man maging bayani

upang sa kapwa'y makatulong, wala mang sinabi

madama ng loob na may naibahaging buti

sa kapwa, sa bayan, sa uri, sa mundo'y nagsilbi

- gregoriovbituinjr.

11.06.2021

Taumbayan ang bida

TAUMBAYAN ANG BIDA

tinatangka kong magsulat ng kwento at nobela

kung saan nais kong banghay ay akdang walang bida

walang iisang taong ang lahat na'y nasa kanya

kumbaga walang Prince Charming sa tulog na prinsesa

saksi ako sa papel ng madla sa kasaysayan

nakita ko'y mahalagang papel ng taumbayan

na siyang umugit sa kasaysayan nitong bayan

tulad ng Unang Edsang akin noong nasaksihan

bida ang taumbayan, silang totoong bayani

kung wala sila, wala iyang Ramos at Enrile

bayan ang bayani, ang nagpakasakit, nagsilbi

bayani ang bayan, patotoo ko't ako'y saksi

kaya sa pagsulat ko ng kwento o nobela man

walang iisang bida, walang Batman o Superman

walang iisang tagapagligtas ng sambayanan

kundi ang sama-samang pagkilos ng taumbayan

huwag nang asahang may bathala o manunubos

kundi ay pagsikapan ang sama-samang pagkilos

palitan ang sistemang sanhi ng paghihikahos

ganito ang kwento't nobelang nais kong matapos

- gregoriovbituinjr.

11.05.2021

Kwentong bayan

KWENTONG BAYAN

sa ating mga kwentong bayan dapat walang hari

walang reyna, prinsipe, prinsesa, o dukeng imbi

nasaan na sa kwentong bayan ang ating kalahi

tulad ng raha, datu, lakan, na ating kalipi

mayroong hari't reyna sa mga kwentong dayuhan

dahil sadyang may hari't reyna sa kanilang bayan

subalit kung aaralin ang ating kasaysayan

nariyan ang datu, lakambini, lakan, babaylan

dapat sila ang nangingibabaw sa ating kwento

maliban marahil kung sila'y kinahihiya mo

sapagkat mas hanga ka sa mitolohiyang dayo

lalo't di mo batid ang kasaysayan ng bayan mo

kaya hamon sa mga manunulat at kwentista

sa pagsulat ng alamat, pabula, kwentong masa

ikwento ang mga babaylan, sultan, datu, raha

di reyna't hari, dahil wala tayong hari't reyna

may kwentong bayan na ba sa aliping sagigilid

sa namamahay, timawa, at lumayang kapatid

sa mga maralita, manggagawa, magbubukid

na talino't husay nila ang sa bayan ay hatid

ngalan man ng bansa'y mula raw kay haring Felipe

ng Espanya, di tayo liping sa hari magsilbi

tayo'y malayang tao, walang hari o prinsipe

kaya sa ating kwento, taumbayan ang bayani

- gregoriovbituinjr.

11.05.2021

Salawikain

SALAWIKAIN

ang lumakad ng matulin

kung matinik ay malalim

taal na salawikain

ng mga ninuno natin

ang tumakbo ng mabagal

ay di agad hininingal

kung humabol na ang askal

karipas na't mapapagal

bayan nga'y kalunos-lunos

kung mamamayan ay kapos

kung marami ang hikahos

at dukha'y binubusabos

bundok ay kayang tawirin

pag sinimulang lakarin

tuktok ay kayang abutin

pag sinimulang akyatin

payak ang mga kataga

sa isip ay nasok sadya

gumuguhit ang salita

sa kalooban at diwa

- gregoriovbituinjr.

11.05.2021

Di man matularan

DI MAN MATULARAN

di ko man matularan ang mga obra maestra

nina Balagtas, Amado Hernandez, Abadilla,

Huseng Batute, Francisco Collantes, Rio Alma,

Huseng Sisiw, Benigno Ramos, at Eman Lacaba,

ay patuloy kong tutulain ang buhay ng masa

naging akin ngang inspirasyon ang kanilang tula

upang makalikha rin ng mga tula sa madla

inilalarawan ang buhay ng anak-dalita

pakikibaka't prinsipyo ng uring manggagawa

habang tinutuligsa ang mga trapo't kuhila

lalo't layon at tungkulin ng makata'y manggising

ng mga nagbubulag-bulagan, manhid at himbing

ng mga walang pakialam, ng trapo't balimbing

ng mga walang pakiramdam, mga tuso't praning

ng humahalakhak sa gabi ng tokhang at lagim

patuloy lamang sa pagkatha ang abang makatâ

habang isyu ng masa'y batid, saliksik ang paksâ

habang nagpapaliwanag hinggil sa klima't bahâ

lagi pang kasangga ng pesante, obrero't dukhâ

at kasamang umugit ng kasaysayan ng bansâ

- gregoriovbituinjr.

11.04.2021

Puso

PUSO

dinig mo rin ba ang atas ng pusong umiibig

upang mga kutya't linggatong ay iyong madaig

di ba't pag-ibig ang sanhi kung bakit pumipintig

ang iwing pusong sa lamig man ay di palulupig

kung ako'y agila, liliparin ang himpapawid

upang matanaw ang mga baluktot at matuwid

kung ako'y pating, sa kailaliman ay sisisid

upang mga perlas sa inyo'y aking maihatid

ani Balagtas, pag-ibig nga'y makapangyarihan

na pag iyon daw ay pumasok sa puso ninuman

ay hahamakin ang lahat, upang masunod lamang

ang damdaming tunay at talagang ipaglalaban

kaya nang diwata'y makita, agad natulala

di makausap ang nagulumihanang binata

habang ang taludtod at saknong ng abang makata

ay pumipintig na puso sa saliw ng haraya

- gregoriovbituinjr.

11.03.2021

Emosyon

EMOSYON

madalas, naroon akong animo'y nakikinig

sa mga usapang tila sa puso'y nang-uusig

mabuti pang talakayin ang pusong umiibig

kaysa mga usapang ang puso mo'y manginginig

oo nga't nilalayuan ko ang mga emosyon

ayokong makaramdam ng iyakang bumabaon

sa kaibuturan na di na ako makabangon

baka walang makapitan ay mahulog sa balon

sisisirin ko man ang malalim na karagatan

o tatawirin ang pito o walong kabundukan

lahat ay gagawin, huwag lang usapang iyakan

aba'y asahan mo agad iyon ay iiwasan

baka di makatulog, madala sa panaginip

at sa mga gagawin, sa puso na'y halukipkip

matapilok pa sa daan dahil sa kaiisip

mga kataga'y di mabigkas, walang kahulilip

pinatigas man ng karanasan ang pusong bato

subalit sa sermon at luha'y lumalayo ako

iyan nga ang sa kalooban ko'y dumi-demonyo

di maharap ang emosyon, buti pa ang delubyo

mababaw ba ang luha kong basta na lang iiyak

na sa biruan man ay di basta mapahalakhak

subalit hindi, handa akong gapangin ang lusak

upang kapwa'y maipagtanggol at di mapahamak

kung ako'y luluha, tiyak itatago lang iyon

kahit sa harapan ako'y tila astig na maton

pag may nakakaiyak, asahang lalayo roon

upang di basta bumagsak at agad makabangon

- gregoriovbituinjr.

11.03.2021

Ang di lumingon

ANG DI LUMINGON

nang bata pa ako'y / aking natutunan

ang isang kayganda / nating kasabihan:

"Yaong di lumingon / sa pinanggalingan, 

di makararating / sa paroroonan."

anong kahulugan / ng tinurang ito

ng mga ninuno, / pamanang totoo

na bilin sa atin / ay magpakatao

lingunin ang sanhi / ng pagiging tao

isipin mong lagi / saan ka nagmula

kung galing sa hirap / ay magpakumbaba

makisamang husay / sa kapwa mo dukha

lalo't naranasan / ang pagdaralita

kung sakali namang / ikaw na'y yumaman

dahil sa sariling / sikap ng katawan

minsan, lingunin mo / yaong nakaraan

at baka mayroong / dapat kang tulungan

yaong nakalipas / ay ating lingunin

at pasalamatan / silang gabay natin

tulad ng kawayang / yumukod sa hangin

lalo't pupuntahan / ay ating narating

- gregoriovbituinjr.

11.03.2021

Tula

TULA

tula ang daan upang sa lubak ay makaahon

habang bagtas ang kumunoy ng covid at depresyon

damdamin ay nilalabas sa taludtod at saknong

di raw kasi makita sa mukha ko ang ekspresyon

habang tinitiis lang ang nararanasang bigat

habang paminsan-minsan pa rin ang pamumulikat

habang iniinda ang nangangalay kong balikat

habang napapatitig sa balantukan kong sugat

mabuti't sa akin ay may tumitinging diwata

at ginagabayan ako ng engkantadang mutya

di hinahayaang anumang sakit ko'y lumala

hanggang init ng katawan ko'y tuluyang bumaba

noong nagdedeliryo'y akin nang isinatitik

ang nasa loob ng walang imik o pagkasabik

mga naranasan sa utak ko'y pabalik-balik

na pawang sa taludtod at saknong naihihibik

- gregoriovbituinjr.

11.02.2021

Palaisipan

PALAISIPAN

ehersisyo mang di halata

sa pabalat nga'y nalathala

anila, "matalas na diwa

palaisipan ang panghasa"

kapag may panahon lang naman

sasagot ng palaisipan

bagong salita'y malalaman

kahit mula sa lalawigan

isa mang pampalipas-oras

o libangan, di man lumabas

tila may kausap kang pantas

na ang talino'y tumatagas

na akin namang sinasahod

ang salitang tinataguyod

na tunay ngang nakalulugod

na sa pagtula'y mga ubod

palaisipang laking tulong

sa mga taludtod ko't saknong

pati na sa anak mong bugtong

upang tumalas pa't dumunong

- gregoriovbituinjr.

11.02.2021

Pagtulos ng kandila

PAGTULOS NG KANDILA

sagisag ng paggunita

ang pagtulos ng kandila

pag-alay sa namayapa

ang pag-alalang ginawa

lalo na't ngayon ay undas

kahit di man tayo lumabas

paggunita'y anong timyas

sa iwing pusong may ningas

kandila man ay iisa

o ito ma'y dadalawa

pagtulos ay pag-alala

na sila nga'y mahalaga

tuwing undas na'y gagawin

kapag undas nga'y gawain

ito'y isa nang tungkulin

sa mga yumao natin

- gregoriovbituinjr.

11.02.2021

Pahiwatig

PAHIWATIG

tunay nga ba ang panaginip na dapat pansinin

at pag-isipan kung ano nga ba ang dapat gawin

anang namayapang lider, ituloy ang mithiin

dahil buhay na namin ang niyakap na layunin

namayapang lider ay nagpayo sa panaginip

o nagunita lamang ang bilin niya sa isip

sa sistemang bulok, manggagawa'y dapat masagip

patuloy na kumilos na prinsipyo'y halukipkip

kaytagal ding kasama ang lider-obrerong iyon

na sa isip o panaginip ko'y nagpayo doon

pagbalik-aralan ang mga dati naming leksyon

magrebyu muli, huwag sa pagtunganga magumon

kung tayo'y isda, nais tayong lamunin ng pating

kung tayo'y sisiw, nais tayong dagitin ng lawin

kung tayo'y langgam, kapitbisig tayong magigiting

bilang tao, lipunang makatao'y ating gawin

huwag hayaan ang kuhilang mapagsamantala

sa pagyurak sa dignidad ng karaniwang masa

di na dapat mamayagpag ang trapo't elitista

na sanhi ng kahirapan at bulok na sistema

salamat sa pahiwatig na sa akin nagpayo

kung manggagawa'y kapitbisig, doon mahahango

upang pagsasamantala ng kuhila't hunyango

sa dukha't karaniwang tao'y tuluyang maglaho

- gregoriovbituinjr.

11.01.2021

Pagkatao

PAGKATAO

payo sa akin nga'y huwag laging nakatunganga

sa kawalan kahit isang masipag na makata

makihalubilo pa rin sa mga maralita

at makipagkapitbisig pa rin sa manggagawa

dapat nang asikasuhan ang anumang naiwang

tungkulin at gawaing sa balikat nakaatang

di dapat kalimutang isang tibak na Spartan

at organisador ng makauring tunggalian

magpalakas ng katawan, muling magbalik-aral

upang sa sagupaan ay di agad matigagal

lalo't buhay ay dedikado sa pagiging kawal

ng kilusang paggawa, kaya huwag hinihingal

di dapat mawala ang ugnay sa sariling uri

bilang proletaryadong may adhikain at mithi

bilang makata'y isulat bawat isyu't tunggali

hanggang mithing lipunang makatao'y ipagwagi

- gregoriovbituinjr.

11.01.2021

Undas

UNDAS

malupit ang nanalasang nagdala ng kadimlan

sa madla sa panahong di nila inaasahan

marami mang nakaligtas, marami ring lumisan

saksi ang ulap sa covid na dumaklot sa bayan

ngayong undas, mga nangawala'y ginugunita

may pupuntang libingan, magsisindi ng kandila

mahal sa buhay na para sa atin ay dakila

ating babalikan ang alaala nila't gawa

panahon ding gunitain ang desaparesido

na kaanak ay walang mapuntahang sementeryo

na tanging naiwan sa anak ay mga litrato

di nakita ang dapat humubog sa pagkatao

ang iba naman ay nananalangin ng hustisya

lalo't tinokhang ang anak ng humihikbing ina

tanging magagawa ko sa kanila'y makiisa

na sana hustisya'y kamtin ng mga anak nila

undas ay panahon ng paggunita't pagpupugay

at pagdalaw sa puntod ng mga mahal sa buhay

uusalin ng lihim na sa kanilang paghimlay

ay maging matiwasay ang kanilang paglalakbay

- gregoriovbituinjr.

10.31.2021

Paskil sa dyip

PASKIL SA DYIP

nakapaskil sa dyip, "Please read me" 

"No face mask, no face shield, no entry"

wastong bilin, napakasimple

madali lang maiintindi

paskil na nagmamalasakit

nang di mahawaan ng COVID

kung wala kang face mask o face shield

huwag sumakay o sumabit

nawa'y unawaing totoo

na ito'y para rin sa iyo

sa kaligtasan ng kapwa mo

para sa bawat pasahero

ika nga nila, huwag tanga

alam mo namang may pandemya

face mask at face shield mo'y nahan ba?

kung suot, makakasakay ka

- gregoriovbituinjr.

10.30.2021

Paglingap

PAGLINGAP

nakangiti ang pangarap

lumulukso sa hinagap

kapag humigpit ang yakap

umiigting ang paglingap

anong ganda ng panahong

sa amin ay sumalubong

handang harapin ang hamong

di maiwasang masuong

salamat sa bawat ngiti

lagi sanang manatili

pagsinta, adhika't mithi

manatili sanang lagi

kung paglingap ay malusog

ay dahil nga sa pag-irog

habang mundo'y umiinog

rosas ka, ako'y bubuyog

- gregoriovbituinjr.

10.29.2021

Pasong lutuan

PASONG LUTUAN

ang lumang electric rice cooker ay hinanap nila

tanging rice pot o kaldero ang kanilang nakita

ang pinaglalagyan ng kaldero'y nawawala na

yaong sinasaksakan ng kuryente'y nahan na ba

hanggang matagpuan ang hinahanap sa may hardin

subalit pangit nang paglutuan kahit pilitin

ang de-kuryente'y di na mapaglutuan ng kanin

aba'y sa kahoy o sa gasul ka na lang magsaing

hanggang kanilang napagtanto ang katotohanang

ang lumang rice cooker pala'y nasira nang tuluyan

di na magamit, imbes itapon, ginamit naman

ginawa nang pasong taniman ng mga halaman

talagang naging malikhain ang gumawa nito

mapapabilib ka't siya rin pala'y isang henyo

sa kanyang halimbawa'y dapat din tayong matuto

na pwedeng baguhin ang gamit ng sirang gamit mo

- gregoriovbituinjr.

10.29.2021

Alapaap

ALAPAAP

nakatitig na naman sa ulap

upang muling tumula't mangarap

lalo't kayraming nasa hinagap

na nais dalhin sa alapaap

lalo't ulap ay naghugis puso

na madarama kung may pagsuyo

sa musa, makata'y narahuyo

sa pag-ibig na di maglalaho

makatang tunay na umiibig

katawan man ay nangangaligkig

sa alapaap ay nakatitig

puso'y narito pang pumipintig

gagawin ng makata ang lahat

upang ulap ay abuting sukat

- gregoriovbituinjr.

10.29.2021

Sanlakas 28

PAGPUPUGAY SA IKA-28 ANIBERSARYO NG SANLAKAS

aking nakita'y lubusang pagsisilbi sa masa

mapanuri, palaban, talagang nakikibaka

silang Sandigan ng Kalayaan at Demokrasya

ng Sambayanan, saksi ako sa nagawa nila

isinilang sa gitna ng matinding debatehan

tumindig sa tama, iwinasto ang kamalian

wala sa dulo ng baril, di sa digmaang bayan

maitatayo ang mithing makataong lipunan

sinusuring mabuti ang sumusulpot na isyu

binabaka ang mali't kapalpakan ng gobyerno

naghahain pa ng kahilingang pabor sa tao

naghahapag ng solusyong dapat dingging totoo

patuloy sa pag-oorganisa ng aping madla

nakikipagkapitbisig sa uring manggagawa

nakikibakang tunay kasama ng maralita

naglilingkod sa kapwa, nasa puso ang adhika

at sa ikadalawampu't walong anibersaryo

ng Sanlakas, taospusong pagbati't pagsaludo

bahagi na kayo ng paglaki ko't pagtanda ko

kaya narito akong nagpupugay ng totoo

- gregoriovbituinjr.

10.29.2021

Kapasyahan

KAPASYAHAN

ang walo'y nagkatipon

animo'y nagpupulong

kayo na rin ba'y gutom

sa bawat isa'y tanong

hintaying tayo'y bigyan

ng bigas o anuman

sakaling wala naman

sa lupa'y kumahig lang

napagpasyahan nila

laging magsama-sama

mangitlog man ang isa

salamat sa biyaya

pag gabi na'y matulog

at humapon pag antok

pag araw na'y pumutok

tara't magsitilaok

- gregoriovbituinjr.

10.28.2021

Samutsaring nilay

SAMUTSARING NILAY

ang alapaap animo'y muling napagmamasdan

subalit nakatitig lamang pala sa kawalan

habang siko'y nasa pasimano ng durungawan

ay kung anu-ano ang sa isip ay nag-indakan

O, daigdig, manggagawa'y dapat magkapitbisig

upang uring mapagsamantala'y mapag-uusig

ang impit at daing ng mga api'y naririnig

hustisyang asam sa puso ng dukha'y nananaig

minsan, una kong tira'y e4, opening Ruy Lopez

paano pag nag-Sicilian ang katunggali sa chess

imbes na nag-e5 ay c5 ang tirang kaybilis

ani Eugene Torre, ang buhay nga'y parang ahedres

O, kalikasan, bakit ka nila pinabayaan?

bakit karagatan mo'y nagmistulang basurahan

bakit ba dapat alagaan ang kapaligiran

wala mang pakialam ang tao sa kapwa't bayan

- gregoriovbituinjr.

10.28.2021

Puno

PUNO

pagmasdan mo ang mga punò sa katabing gubat

tingnan mo ang mga tindig nila't nakagugulat

tila bantay sa sukal habang napapamulagat

tila tanod sa dawag na sa iyo'y nanunumbat

animo'y karit ni Kamatayan ang isang sanga

na parang handa kang hatawin kapag nangambala

may mahahabang sanga ring tila yayakapin ka

marahil mga tuod na nagkadahon lang sila

pagsapit ng dapithapon, mawawala ang lilim

dadantay sa katawan mo't pisngi'y sariwang hangin

puno'y nag-iindakan pagsapit ng takipsilim

kasabay ng amihan at alitaptap sa dilim

diwa ng makata'y inaakit ng mga punò

guniguni ng manunula ang nirarahuyò

may diwata ba roong sa makata'y nanunuyò

bagamat lalamunan ko naman ay nanunuyô

- gregoriovbituinjr.

10.28.2021

Engels at Rizal sa London

ENGELS AT RIZAL SA LONDON

may tula si Rio Alma tungkol sa pagkikita

nina Friedrich Engels at Jose Rizal, sa London pa

na pag iyong nabasa'y tila ka mapapanganga

na sa pag-uusap nila'y parang naroroon ka

anong tindi ng dayalogo ng dalawang iyon

kay Rizal, dapat unahin muna ang edukasyon

kay Engels, nirespeto si Rizal sa pasyang iyon

subalit binanggit bakit dapat magrebolusyon

at sa huli, nagkamayan ang dalawang dakila

ngunit nang maghiwalay, may binulong silang sadya

na di na nadinig ng isa't isa ang salita

bagamat batid natin bilang nagbabasang madla

at ngayon, sa webinar ni Dr. Ambeth Ocampo

ay sinabing baka nagkita ang dalawang ito

nagkasabay sa London silang sikat na totoo

kung aaralin natin ang kasaysayan ng mundo

wala pang patunay na nag-usap nga ang dalawa

bagamat magkalapit ang tinutuluyan nila

nasa Primrose Hill si Rizal,  sa inupahan niya

kay Engels ang layo'y sandaan limampung metro pa

kaya iniskrin shot ko ang isang slide ni Ambeth

upang magsaliksik baka may ibang kumalabit

sabihing may katibayang nag-usap silang higit

at nang sa aking balikat, ito'y di ipagkibit

- gregoriovbituinjr.

10.27.2021

* litrato ay screenshot sa nadaluhan kong webinar na isa sa tagapagsalita ay si Dr. Ambeth Ocampo, Session 2 ng Ilustrado Historiography ng Philippine International Quincentennial Conference, October 26, 2021

* datos mula sa isang aklat ng tula ni Rio Alma (na di ko na matandaan ang pamagat)

* https://www.pna.gov.ph/articles/1072710

Pambansang utang

PAMBANSANG UTANG

utang ng utang, nakikinabang ba'y buong bansa

o ito'y para sa pag-unlad ng tuso't kuhila

at tubò ng korporasyon nilang dinadakila

ngunit bakit naghihirap pa rin ang laksang dukha?

pambansang utang, inutang nila mula pa noon

may utang ka, ako, ang isisilang pa lang ngayon

sa piso, umabot nang higit labing-isang trilyon

sa dolyares ay dalawang daan, tatlumpung bilyon

kanino ba tayo umutang ng ganyang salapi

upang magkautang din ang sunod na salinlahi

utang ng gobyerno, apektado ang buong lipi

gobyernong papalit-palit, bakit ganyan ang gawi

pambansang utang ay para ba sa pag-unlad nino?

bakit naghihirap pa rin ang karaniwang tao?

bakit una'y pag-unlad ng tulay, at di ng tao?

obrerong gumawa ng tulay, dukha pa rin, oo

sa webinar na dinaluhan ko'y may panawagan:

kanselahin o ibasura ang di mabayarang

utang, kanselahin pati ilehitimong utang

higit dito'y dapat tigil na ang pangungutang

sa United Nations ay itayo sa loob nito

ang isang mekanismong dapat na komprehensibo

hinggil sa isyu ng utang, i-awdit ding totoo

ang nagpautang at ang nangungutang na gobyerno

pagbubuo at paglalatag ng pandaigdigan

at pambansang balangkas, pati mga patakaran

ukol sa pangungutang at pagbabayad ng utang

na demokratiko't sa batayang makatarungan

sanggol ka pa'y kaylaki na ng utang ng ina mo

sino bang magbabayad ng inutang ng gobyerno

o ang inutangan yaong may utang na totoo

ah, ganitong sistema'y dapat tuluyang mabago

- gregoriovbituinjr.

10.27.2021

* mga litrato mula sa PowerPoint ng dinaluhang webinar

Pagkatha

PAGKATHA

totoo nga bang sa maraming taludtod at saknong

ako'y pawang paglalarawan ng kutya't linggatong

tulad ng sinulat ni Balagtas sa obra noon

na kayraming inililibing ng walang kabaong

datapwat di totoo ang kanilang haka't bintang

madalas ilarawan ko'y bagay na karaniwan

pati mga nangyayari sa klima't kalikasan

di pulos damdamin, emosyon, dusa't kalungkutan

kayraming paksa sa paligid, ilibot ang mata

natumbang puno ng saging, ipil, kalumpit, mangga

bulalo, adobo, manggagawa, pabrika, silya

mga konsepto tulad ng panlipunang hustisya

anong mga balita't nagaganap sa paligid

karapatang pantao, tokhang, sa dilim binulid

isda sa laot, kalabaw, ibon sa himpapawid

tabak, rebolber, Supremo, sugod, mga kapatid

makinig sa radyo, masdan mo ang kapaligiran

kahit sa paghimbing, paksa'y napapanaginipan

babangon bigla, magsusulat, madaling araw man

habang sariwa pa ang nagsasayaw sa isipan

- gregoriovbituinjr.

10.26.2021

Pagkakaisa

PAGKAKAISA

may agad akong nagunita nang mabasa iyon

kasabihang sa buhay ay may prinsipyadong layon

mula sa Etiyopya, animo'y tula at bugtong

ang: "When "When spider webs unite, they can tie up a lion."

na maikukumpara sa nabasa ko ring taos

ito'y: "Workers of the world, unite! You have nothing to lose

but your chain," kung manggagawa nga'y magkaisang lubos

puputlin nila ang kadena ng pagkabusabos

kung magkapitbisig tulad ng sapot ng gagamba

magagapos nila ang leyong mapagsamantala

at sa pang-aapi sa masa'y di na makadamba

tulad ng pagtapos sa paghahari ng burgesya

dahil Tao'y tao, ating kapwa, may karapatan

tulad ng mga manggagawang aliping sahuran

kung walang manggagawa, wala tayong kaunlaran

kanilang mga kamay ang nagbuo ng lipunan

sapot ng gagamba'y ihanda nating buong giting

upang igapos ang leyong dahilan ng ligalig

manggagawa, magkaisa, mensahe'y iparating

upang bulok na sistema'y palitan na't malupig

- gregoriovbituinjr.

10.25.2021

#LaborPowersa2022

#ManggagawaNamansa2022

* ang litrato ay screenshot mula sa yutyub

Basura

BASURA

mula sa "To All The Girls I've Loved Before" na awitin

na minsan ko nang kinanta't makabagbag-damdamin

ngayon, ito nga'y binago ng ilang malikhain

"To All The Wastes I've Trashed Before" na pumukaw sa akin

isang paalala sa mali nating ginagawa

tapon kung saan-saan, sa basura'y balahura

kayraming basurang plastik sa paligid at diwa

tila kalikasan na'y ating binabalewala

maruming kinahihinatnan ng ating paligid

mga isda sa laot, sa plastik na nabubulid

hayop, ibon, sa plastik na basura nasasamid

gayon din ang tao, paano ito mapapatid

pinag-uusapan sa mundo'y nagbabagong klima

lalo't sa Nobyembre, COP 26 ay simula na;

dapat pag-usapan din ang tumitinding basura

paano lulutasing sama-sama ang problema

may ginagawa, ngunit di sapat ang mag-ekobrik

lalo't may naglilipana nang mga microplastic

eh, paano pa ang di na makitang nanoplastic

na baka sa ating kinakain pa'y nagsumiksik

"To All The Wastes I've Trashed Before" ay ating pagnilayan

tandang may dapat tayong gawin sa kapaligiran

plastik na basura'y paano ba sosolusyonan

upang luminis ang paligid at kinabukasan

- gregoriovbituinjr.

10.25.2021

* ang litrato ay screenshot mula sa fb

* COP 26 - ika-26 na pulong ng taunang Conference of Parties on Climate Change, na magaganap sa Nobyembre 2021