Hindi titikom

HINDI TITIKOM

hindi titikom ang aking pluma

sa pagsulat ng isyu ng masa,

obrero, babae, magsasaka

nang mabago'y bulok na sistema

hindi titikom ang aking bibig

upang mga api'y bigyang tinig

mga isyu nila'y iparinig

sa sana'y marunong ding makinig

mata't tainga ko'y hindi titikom

upang itala ang isyu ngayon

upang mga dukha'y makaahon

sa luha't dusa'y hindi makahon

titikom lang ang aking kamao

upang ipagtanggol ang bayan ko

hustisya't karapatang pantao'y

ipaglalaban nating totoo

-: gregoriovbituinjr.

01.27.2024

Naglalarong kuting

NAGLALARONG KUTING

aking binidyuhan ang naglalarong kuting

habang tali'y tila kanyang kinukutinting

kaysarap masdan, animo'y naglalambitin

gutom? kagat ang tali, akala'y pagkain?

higit isang buwan na ang nakalilipas

nang ang inahing pusa siya'y inilabas

mula sa sinapupunan, siya'y katumbas

ng sanggol na pinasususo pa ng gatas

ah, sige, kuting, maglaro ka muna riyan

habang ikaw naman ay aming pagmamasdan

paglibangan mo muna ang kapaligiran

habang ina mo'y pagkain ang hanap naman

nawa sa mga bitag ay di ka mahulog

nawa'y lumaki kang malakas at malusog

nang misyon mo sa mundo'y iyong maihandog

nang mapaminsalang daga'y iyong madurog

- gregoriovbituinjr.

01.26.2024

* mapapanood ang bidyo sa: https://www.facebook.com/reel/777808437706386

Fr. Oscar Ante: Pari, Guro, Kaibigan

FR. OSCAR ANTE, PARI, GURO, KAIBIGAN

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Enero 19, 2024 nang ibinalita sa akin ni kasamang Thorvix na namatay na si Father Oca, o Fr. Oscar Ante, OFM, na matagal ko ring nakasama sa simbahan sa Bustillos.

Dalawa ang simbahan sa Bustillos St., sa Sampaloc, Maynila. Ang malaki ay ang Our Lady of Loreto Parish, at ang maliit ay ang St. Anthony Shrine, na kilala ring VOT. Natatandaan ko pa ang nakasulat sa kisame ng St. Anthony Shrine: Devs Mevs Et Omnia. Walking distance lang ito sa aming bahay.

Hayskul pa lang ako'y aktibo na sa simbahan. Noong 1984 ay ipinasok ako ng aking ama, na kasapi ng Holy Name Society, sa tatlong araw na live in seminar na CYM (Catholic Youth Movement) sa Loreto Parish. Pinangasiwaan ang seminar na iyon ng Holy Name Society. Matapos iyon ay napasama na ako sa Magnificat choir, na umaawit tuwing Linggo sa Loreto church, na pawang mga taga-Labanderos Street ang kumakanta.

Subalit sa kalaunan ay sa St. Anthony Shrine ako naging aktibo, dahil pawang matatanda ang nasa Loreto Parish. Marami kasing kabataan ang naglilingkod sa simbahan ng VOT noon. At doon ko nakilala si Father Oca. Ang OFM sa dulo ng kanyang pangalan ay Order of Franciscan Minors.

Sa VOT ko rin nakilala si Father Greg Redoblado na hindi pa pari noon, na nasaksihan ko rin ang kanyang pagiging pari sa isang seremonya sa VOT. Nag-lector ako at nakilala ang mga mang-aawit sa simbahan, lalo na ang Pinagpala Choir. Minsan na rin akong gumanap sa isang dula na pinanood ng mga taga-simbahan. Ang dulang Father Sun, Sister Moon, na ang bida ay gumanap na St. Francis ng Assisi, habang isa naman ako sa gumanap na kasama ni St. Francis. Kaya nasubukan ko ring magsuot ng brown na abito. Ang nakababata ko namang kapatid ay naging sakristan sa VOT.

Minsan, nag-uusap kami ni Father Oca na nakaupo lang sa tapakan ng hagdan papasok sa opisina ng simbahan. Doon ay nagkukwentuhan, at kung hindi mo siya kilala ay aakalain mong hindi pari at tambay lang sa kanto ang iyong kausap. Simpleng manamit. Simpleng kausap. Ngunit matalas pag nakinig ka sa kanyang sermon sa homily, dahil hindi lang pansimbahan kundi isyung panlipunan ang kanyang tinatalakay.

Sa kanya ko nga nabatid na may itinatayo noong malaking kilusan na tinawag na Siglaya, subalit hindi iyon naging katuparan. Hanggang sa ibang kilusan ay naging aktibo ako, lalo na sa eskwelahan kung saan ako'y bahagi ng campus paper at nahalal na opisyales ng grupong Kamalayan (Kalipunan ng Malayang Kabataan) na dating LFS-NCR.

Dahil ako'y aktibo, isinama ako nina Father Oca sa dalawang linggong imersyon sa Lamitan, Basilan sa Mindanao, sa kumbento ng mga pari, na malapit sa Campo Uno na headquarters ng Philippine Marines. Doon ko nakilala si Fr. Al Villanueva na siyang aktibo roon. Isinama rin kami nina Father Oca sa Lungsod ng Isabela sa Basilan at kinausap namin ang retiradong Obispo na si Jose Ma. Querexeta. Tatlong araw iyon bago ang Earth Day.

Natatandaan kong nakangiting tinanong kami ni dating obispo Querexeta kung bakit kami nandoon sa Basilan gayong mas mabuting manatili sa Maynila. Pagkatapos, hinikayat niya kaming lumahok sa funeral march para sa darating na Earth Day. Ang nasabing funeral march ay pinangunahan ng Basilan Green Movement, Inc. Bakit funeral march? Ayon sa obispo, walang dahilan upang ipagdiwang ang Araw ng Daigdig dahil sinisira ng tao na dapat maging tagapagtanggol ng Mother Earth ang kanyang sariling tirahan. Isa iyon sa nagpamulat sa akin upang maging bahagi ng kilusang makakalikasan nang bumalik sa Maynila.

Isinulat ko ang mga karanasang iyon sa aking kolum sa pahayagang pangkampus. Bilang manunulat ay minsan na rin akong nakapag-ambag ng sulatin sa OFM newsletter, na buwanang pahayagan ng simbahan.

Nang malipat na si Father Oca sa Provincial noong 1995, unti-unti na rin akong hindi nag-aktibo sa St. Anthony Shrine, at mas nag-pultaym na sa kilusang masa, kasama ang grupong Sanlakas, at Bukluran ng Manggagawang Pilipino (BMP).

Ang huli naming pagkikita ni Father Oca ay noong 2015, dalawang dekada ang nakalipas, nang mapadalaw ako sa St. Anthony Shrine at nakita ko siya. Doon ay binigyan ko siya ng libro kong "Sa Bawat Hakbang" na pawang mga tula hinggil sa sinamahan kong Climate Walk from Luneta to Tacloban. Isa iyong paglalakad mula Kilometer Zero hanggang Ground Zero mula Oktubre 2 hanggang Nobyembre 8, 2014, sa unang anibersaryo ng bagyong Yolanda.

"Tumutula ka na pala ngayon, ah." Sabi ni Father Oca, at pinasulat pa niya sa akin ang celphone number ko.

Halos siyam na taon makalipas ay ibinalita nga sa akin ni kasamang Thorvix na namatay na si Father Oca. Nang tinanong ko kung saan ang burol, ang sagot niya'y nasa ospital pa ang bangkay. Si Thorvix ay matagal kong nakasama sa Kamalayan bilang aktibista.

Kasalukuyang nasa Benguet ako nang ibalita ni Thorvix na namatay na si Father Oca. Maraming salamat sa pagpapaabot, kasamang Thorvix.

Malungkot na balita subalit lahat naman tayo ay mamamatay. Una-una lang. Kaya bilang pag-alala at pagpupugay ay kumatha ako ng tula bilang alay kay Father Oca.

MUNTING TULA PARA KAY FATHER OCA

itinataas ko ang aking kaliwang kamao

bilang tanda ng pagpupugay sa naging ambag mo

sa simbahan, lipunan, at nakasamang totoo

nangaral, di lang God, kundi karapatang pantao

para bagang mga anak ang turing mo sa amin

isyung pambayan sa homily mo'y aming diringgin

sa pagtahak sa mga matitinik na landasin

tulad ng pagtungo sa Basilan na danas ko rin

mga sermon mo'y sadyang matalas, nakahihiwa

lalo't isyu'y Diyos at Bayan, nadaramang sadya

tunay kang kaibigan at magandang halimbawa

sa simbahan at sa bayan ay maraming nagawa

nawala ka man sa mundo, marami mang nalumbay

pahinga ka na, tula man ang aking tanging alay

maraming-maraming salamat po sa payo't gabay

Father Oca, ako po'y taospusong nagpupugay

01.25.2024

* litrato mula sa youtube

Rambol

RAMBOL

app game na Word Connect ay kaysarap laruin

sa panahong pahinga muna sa gawain;

ang nirambol na letra'y iyong bubuuin

upang maging salitang madalas gamitin

pamparelaks ng isip ang nasabing laro

ramdam mo man ay lumbay, dusa't pagkabigo

magkonsentra lang, matatanggal ang siphayo

tatalas ang diwa't kaysaya pag nabuo

COURSE at SOURCE, parehong bilang, parehong titik

CAUSE at SAUCE, saguting walang patumpik-tumpik

AVAILS at SALIVA, kaya mong walang imik

TIDE, DIET, EDIT ang sagot ng matalisik

mga nirambol na titik pag nabuo mo

ay mahahasa ang iyong bokabularyo

pasensya na't Ingles ang salitang narito

ngunit nakakatuwa pag nilaro ito

- gregoriovbituinjr.

01.25.2024

Manhik-manaog

MANHIK-MANAOG

bata pa'y manhik-manaog na sa hagdanan

ng matandang bahay kaya gulat si Tatang

huwag raw maglaro roo't baka masaktan

bilang paggalang, ako naman ay nakinig

yabag ko'y kaylakas na kanyang naririnig

baka madulas ay masungaba't manginig

subalit madalas ay makulit talaga

dulot ng manhik-manaog ay ibang saya

ganyan kami kalilikot noong bata pa

may labindalawang baytang nang binilang ko

ang tinatapakan at tinatakbo-takbo

nang nangyari'y di inaasahang totoo

pag tingnan ang hagdanan ay sadyang matayog

nang ako nga'y nadulas at ulo'y nauntog

nagkabukol dahil sa pagmanhik-manaog

- gregoriovbituinjr.

01.25.2024

Pangarap

PANGARAP

nais kong muling makapag-aral

kursong pagluluto ng almusal

kursong hinggil sa pangangalakal

kursong kahit di pamprupesyunal

pag-aayos ng sirang sasakyan

paggawa ng bahay o tahanan

maging inhinyero'y paghusayan

maging working student minsan man

nagtrabaho akong makinista

sa metal press noon sa pabrika

ngunit ako'y nag-resign talaga

nang sa kolehiyo'y mag-aral na

may kurso ako noon: B.S. Math

ngunit kay-agang nag-pultaym agad

upang masa't uri ay imulat

at sistemang bulok ay ilantad

di sapat ang magbasa ng libro

o tumambay sa aklatan dito

pasya ko'y mag-aral muli ako

at makapagtapos nang totoo

- gregoriovbituinjr.

01.25.2024

Guano

GUANO

dumi pala nitong paniki ang GUANO

'kala ko, sagot sa pahalang ay GUAPO

ngunit sa pababa'y di P ang sagot dito

ang tanong ay titik sa salitang Griyego

walang PU, may PI, NU, MU, kaya anong tama

hinanap sa diksyunaryo, nakitang sadya

ipot ng ibong panggabi, wikang Kastila

ang gamit ng guano'y pataba sa lupa

mabuti't ganitong kataga'y ating pansin

na dagdag naman sa bokabularyo natin

magagamit sa tula at ibang gawain

tulad sa pakikipagtalamitan na rin

bakit di nagagamit sa pananaludtod

sapagkat di pansin ang paniki sa lungsod

kaya salitang ito'y di maitaguyod

maliban na lamang kung ito'y natitisod

- gregoriovbituinjr.

01.24.2024

18 Pahalang - Dumi ng mga paniki

20 Pababa - Titik sa Greek

* palaisipan mula sa pahayagang Pilipino Star Ngayon, 01.24.2024, p.10

Samboy Lim, idolong Letranista

SAMBOY LIM, IDOLONG LETRANISTA

Maikling sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Isa ako sa mga nalungkot sa pagkamatay ng aking idolong basketbolista na si Avelino "Samboy" Lim Jr. Nitong Disyembre 23, 2023 ay namatay si idol sa gulang na 61. 

Sa loob ng apat na taon ko sa hayskul (wala pang K-12 noon) ay nakita ko nang personal at napanood ang mga laban nina Samboy Lim sa Rizal Memorial Colisuem, na siyang palagiang venue noon ng NCAA (National Collegiate Athletic Association), kung saan magkakaribal sa liga ang Letran, San Beda, Mapua, San Sebastian, Jose Rizal College, at di ko na matandaan ang iba pa.

Matapos ang mga aralin mula ikapito ng umaga hanggang ikatlo ng hapon, magtutungo na ako sa Letran gym upang doon tumambay. May anim na basketball court doon - isang full court na siyang pinaglalaruan ng mga atleta, at apat na half court sa gilid, tigalawa magkabila, subalit magkatapatan din. Hihiram kami ng bola sa janitor kapalit ng ID. At matapos maglaro kaming magkaklase ay isosoli namin ang bola, at ibabalik naman sa amin ang ID. Sa entabladong naroon sa gym ay doon naman nagpa-praktis ng taekwondo.

Sa Letran Knights sina Samboy, na mga atleta sa kolehiyo, habang pinangungunahan naman nina Libed at Tabora ang Letran Squires. Ka-batch ko at kaklase sa Letran si Babilonia na sumikat kalaunan sa Philippine Basketball Association (PBA). Naging basketbolista rin ang kaklase at ka-batch kong si Fritz Webb na anak ng maalamat na si Freddie Webb ng PBA.

Minsan, sa Letran Gym tumatambay ang iba pang manlalaro at doon nagpa-praktis lalo na para sa laban nila sa SEA Games. Kasama ni Samboy na nagpa-praktis doon sina Allan Caidic ng University of the East, Eric Altamirano ng San Beda, at iba pa.

Mahilig din akong maglaro ng basketball noon, subalit ini-represent ko ang Letran sa NCAA sa sports na track and field (1984) habang nasa fourth year high school ako. 1982 naman ay naging bahagi ako ng taekwondo team ng Letran at sa Rizal Memorial Coliseum din kami nakipaglaban.

Sa panahong iyon, sa pangunguna ni Samboy, ay naging kampyon ang Letran Knights nang tatlong magkakasunod na taon (1982-1984) at nasaksihan ko mismo iyon. Dahil pag may laban ang Letran, pati propesor namin ay kasama naming pumupunta sa Rizal Memorial Coliseum upang manood at mag-cheer para sa Letran.

Sa kalaunan, nabalitaan kong nagkaroon ng batas na Samboy Lim Law, o Batas Republika 10871, na mas kilala bilang “The Basic Life Support Training in Schools Act” na ang may-akda ay ang isa ring alamat na coach sa PBA na si Rep./Coach Yeng Guiao noong 2015. Ang batas ay ang pagsasanay hinggil sa basic life support training o CPR sa hayskul.

Kaya bilang atleta rin at Letranista ay taospuso akong nakikiramay sa pagkamatay ni Samboy Lim. Nais kong maghandog ng tula hinggil sa aking idolo.

SAMBOY LIM, LETRANISTA, SKYWALKER  NG PBA

taospusong pakikiramay sa buong pamilya

ni Samboy Lim, isang magaling na basketbolista

noong hayskul pa ako'y kilala na namin siya

napapanood madalas, magaling na atleta

siya ang nagdala sa Letran Knights sa kampyonato

nang tatlong sunod na taon, at naka-Grand Slam ito

nasaksihan ko iyon habang nag-aaral ako

kaya sa buong koponan, ako'y sumasaludo

at ilang taon pa, sa P.B.A. na'y nakilala

si Samboy Lim, ikinararangal na Letranista

sa mahusay na paglalaro, nabansagan siya

bilang Skywalker, tila lumilipad talaga

O, Samboy, tunay kang dangal ng ating paaralan

salamat sa ambag mo sa isports at sa lipunan

ang batas na pinangalan sa iyo'y karangalan

at taospuso ka naming pinasasalamatan

01.24.2024

* mga litrato mula sa google

Pagkain ng buhay-Spartan

PAGKAIN NG BUHAY-SPARTAN

kapag wala si misis, balik sa buhay-Spartan

pagkat bilang aktibista, ito'y nakasanayan

kaya wala munang masarap na pananghalian

kundi ang naisipa'y pagkaing pangkalusugan

sibuyas, bawang, kamatis, at talbos ng kamote

pampalakas ng katawan, ganito ang diskarte

pawang mga gulay, prutas, isda, at walang karne

kahit sa kapwa tibak, ito'y munti kong mensahe

mahirap man ang buhay-Spartan na binabaka

ang bulok na sistema't mga pagsasamantala

dapat handa't malakas sa pagharap sa problema

lalo't asam itayo ang lipunang makamasa

mga payak na pagkain ngunit nagpapalakas

ng diwa't katawan, paghahanda sa bagong bukas

- gregoriovbituinjr.

01.24.2024

Ang aklat-pangkalusugan nina Doc Willie at Liza Ong

ANG AKLAT-PANGKALUSUGAN NINA DOK WILLIE AT LIZA ONG

Munting sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Kayganda ng nabili kong aklat-pangkalusugan. May pamagat itong "Sakit sa Puso, Diabetes at Tamang Pagkain" na Payo Pangkalusugan na inakda nina Doc Willie Ong at Doc Liza Ong. Nagkakahalaga ito ng P200 na nabili ko nitong Enero 23, 2024, sa ikalawang palapag ng National Book Store sa Gateway, Cubao. Binubuo ng 112 pahina, na ang naka-Roman numeral ay 7 pahina (na binubuo ng Pamagat, Publishers' Corner, Nilalaman, Paunang Salita), habang ang talagang teksto ay umaabot ng 105 pahina.

May dalawa pang aklat na ganito rin, na kumbaga'y serye ng aklat-pangkalusugan ng mag-asawang Ong. P200 din, subalit hindi ko muna binili. Sabi ko sa sarili, hinay-hinay lang. Pag nakaluwag-luwag ay bibilhin ko rin ang dalawa pang aklat nila upang makumpleto ang koleksyon.

Sa Paunang Salita, binigyang-pansin ni Mr. Miguel G. Belmonte, presidente ng pahayagang The Philippine Star at tabloid na Pilipino Star Ngayon, ang wikang Filipino. Ayon sa kanya, "Kapag nagpupunta ako sa mga health section ng mga book store, napapansin ko na walang libro ukol sa pangkalusugan na nasusulat sa wikang Filipino. Sa presyo pa lang magkakasakit na ang mambabasa."

Tama. Kaya kailangang pag-ipunan din, at kung nasa Ingles ay baka hindi bilhin. Kailangan mo pa ng diksyunaryo upang sangguniin kung ano ang kahulugan ng salitang nasa Ingles. Mabuti na lang, mayroon na ngayong aklat-pangkalusugan na nasusulat sa wikang Filipino, at ito nga ang sinulat ng mag-asawang Ong.

Tinapos ni Mr. Belmonte ang kanyang Paunang Salita sa ganito: "Ang librong 'Sakit sa Puso, Diabletes at Tamang Pagkain' ang tamang libro para sa kalusugan na dapat mabasa ng mga Pilipino sa panahong ito. Madali itong maiintindihan at mauunawaan."

Kayganda ng sinabing ito ni Mr. Belmonte. Dahil tayo'y bansang nangangayupapa sa wikang Ingles, na animo ito'y wika ng may pinag-aralan, at itinuturing ng iba na wikang bakya ang wikang Filipino. Kaya magandang panimula ang sinabing iyon ni Mr. Belmonte upang mahikayat pa ang ibang manunulat, doktor man at hindi, na magsulat sa wikang nauunawaan ng karaniwang tao sa ating bansa. Pagpupugay po!

May sampung kabanata ang aklat na ito. At narito ang pamagat ng bawat kabanata:

I. Sakit sa Puso at Diabetes

II. Tamang Pagkain

III. Tamang Pamumuhay

IV. Para Pumayat, Gumanda at Para sa Kababaihan

V. Murang Check-up at Tamang Gamutan

VI. Murang Gamutan

VII. Tanong sa Sex at Family Planning

VIII. Artista at Kalusugan

IX. Mga Sakit Mula Ulo Hanggang Paa

X. Pahabain ang Buhay

Habang isinusulat ito, natapos ko nang basahin ang unang kabanata. Talagang tumitimo sa akin ang mga payo rito. Tunay na malaking tulong ito sa ating mga kababayan.

Nais kong maghandog ng soneto (o munting tulang may labing-apat na taludtod) hinggil sa makabuluhang aklat na ito.

AKLAT-PANGKALUSUGAN

kaygandang aklat-pangkalusugan ang nabili ko

sinulat ng dalawang batikang doktor ang libro

taospusong pasasalamat, ako po'y saludo

pagkat malaking pakinabang sa maraming tao

"Sakit sa Puso, Diabletes, at Tamang Pagkain"

ang pamagat ng librong kayraming payo sa atin

kung nais mong tumagal ang buhay, ito'y basahin

bawat kabanata nito'y mahalagang aralin

may sakit ka man o wala ay iyong mababatid

ang bawat payo nilang tulong sa mga kapatid

nang sa mga sakit ay makaiwas, di mabulid

sa gabing madilim, libro'y kasiyahan ang hatid

maraming salamat po, Doc Willie at Doc Liza Ong

sa inyong aklat at mga ibinahaging dunong

01.24.2024

Nilay

NILAY

nakatingalang muli sa kisame

naglalaro ang diwa ngayong gabi

sa loob ay kayraming sinasabi

bakit di sa una ang pagsisisi

kaharap ay kawalan, nalulumbay

tila nahihibang, di mapalagay

ang mga nangyari'y di mapag-ugnay

samutsari, bagay, gabay, antabay

ano kaya't magkape muna kita?

bagahe'y ibaba pansamantala

saan patungo sa kamakalawa?

pagkakape nga ba'y nagpapakaba?

mas nais ko pang titigan ang langit

habang nasa katreng lumalangitngit

sa diwa'y may kung anong humaginit

animo'y palasong may dalang lupit

- gregoriovbituinjr.

01.23.2024

Ang paghuhugas ng pinggan ay panahon ng pagkatha

ANG PAGHUHUGAS NG PINGGAN AY PANAHON NG PAGKATHA

may napansin sa sarili / kung paano ba kumatha

na habang nasa lababo, / may biglang nasasadiwa

doon ay napagtanto ko / yaong karanasang sadya:

ang paghuhugas ng pinggan / ay panahon ng pagkatha

kaya ginawa kong misyon / sa buhay at sa tahanan

na ako ang maghuhugas / ng aming pinagkainan

araw, tanghali at gabi / ay tungkulin ko na iyan

na panahong kayrami kong / mga napagninilayan

mga karaniwang bagay, / mga samutsaring isyu

ang laban ng maralita, / babae, uring obrero

may tula sa kalikasan, / sanaysay, pabula't kwento

tula sa diwatang sinta, / nobela kong pinaplano

aba, minsan din talaga / sa lababo tumatambay

at pagkatapos maghugas / ay isulat ang nanilay

- gregoriovbituinjr.

01.22.2024

* ang bidyo ay mapapanood sa kawing na: https://fb.watch/pLYFsB1gQf/

Pagbigkas ng tula sa rali

PAGBIGKAS NG TULA SA RALI

ah, patuloy akong bibigkas ng tula sa rali

pagkat kayraming isyu ng masa'y dapat masabi

kahit makasagasa man nang walang pasintabi

ay tutula ako ng walang pag-aatubili

nang sa uring manggagawa't masa'y makapagsilbi

pagkat wala rin akong ibang entabladong alam

kundi sa mga pagkilos ng masa sa lansangan 

wala ring toreng garing na sana'y mapupuntahan

kundi sa lupang dahop sa anumang karangyaan

upang ipagtanggol ang pinagsasamantalahan

pagpupugay sa lahat ng makatang mambibigkas

na tila mga apo nina Batute't Balagtas

habang atin namang tinatahak ang wastong landas

tungo sa asam na pagtatag ng lipunang patas

- gregoriovbituinjr.

01.22.2024

Sa daigdig ng salita

SA DAIGDIG NG SALITA

sa daigdig ng salita

ay naroong nagmakata

at pinapaksa ng tula:

lumbay, libog, lansa, luha

pag-ibig ay iniluhog

sa diwatang maalindog

nagpatuloy sa pag-inog

ang mundo ng magsing-irog

pangungusap na masidhi''y

may simuno't panaguri

huwag sanang magkamali

sa pang-abay at pang-uri

sana'y puno ng pag-ibig

ang salita ng daigdig

labanan ang manlulupig

at sa prinsipyo'y tumindig

- gregoriovbituinjr.

01.21.2024

* litrato mula sa app game na Word Connect

Bawal ang marupok

BAWAL ANG MARUPOK

katulad ng pag-ibig

ay bawal ang marupok

na kapag walang tubig

sa apoy matutupok

ang daan ay matagtag

parang mga problema

kaya magpakatatag

ka sa buhay tuwina

halimbawa'y upuan

kailan ba tatayo

upang tingnan ang bayan

sa hiwa ba'y nagdugo

gawin mo anong tama

nang magalak ang madla

- gregoriovbituinjr.

01.20.2024

Gripo sa galon ng tubig

GRIPO SA GALON NG TUBIG

tinaob lang ang galon, nilagyan ng gripo

di na kinailangan ng dispenser nito

aba'y halimbawa ng ingenuity ito

na ating maipagmamalaking totoo

di man malamig, pag ikaw ay hinihingal

o sa mahabang gawain ay napapagal

pindutin, baso'y isahod para sa mahal

sandali lamang at uhaw na'y matatanggal 

- gregoriovbituinjr.

01.20.2024

* ang bidyo ay mapapanood sa kawing na: https://fb.watch/pLYhTucuoe/

Bard

BARD

si William Shakespeare ang Bard of Avon ng England

si Robert Burns ang national bard ng Scotland

iyang bard pala'y makata ang kahulugan

kapara'y Batute't Balagtas nitong bayan

noo pa'y pangarap kong maging tulad nila

tula'y tularan, tula ang tulay sa masa

pawang tula ang bawat kong pangungumusta

at binibigkas sa rali't pakikibaka

bilang manunula ay kumikilos ako

para sa hustisya't karapatang pantao

laban sa pang-aapi at pang-aabuso

upang itayo ang lipunang makatao

pagbabago ng sistema'y paksa't pananaw

uring manggagawa't dukha'y prinsipyong litaw

ah, nawa'y makilala ring bard balang araw

at maramdaman iyon bago pa pumanaw

- gregoriovbituinjr.

01.20.2024

* litrato mula sa app game na Word Connect

Inaantok na

INAANTOK NA

sa pagkapagod, inaantok din

dama ko agad, di man sabihin

iidlip muna kahit sandali

upang sa lakas ay makabawi

napapapikit ang mga mata

sadyang nais makapagpahinga

di na maimulat ang talukap

habang may ginhawang hinahanap

mamaya lang ay mananaginip

may saya't lungkot na di malirip

na makikita muli ang mutya

suliranin ay di mahalata

malulutas ang maraming bakit

magpahinga lang muna't pumikit

- gregoriovbituinjr.

01.19.2024

* ang bidyo ay mapapanood sa kawing na: https://fb.watch/pLYcrV034v/

Pagpapainom ng gatas

PAGPAPAINOM NG GATAS

habang wala ang talagang ina

ay may nag-aalaga sa tatlo

may gatas na sinususo sila

upang lumakas silang totoo

nag-aalaga'y parang ina rin

habang nagpalahaw at ngiyawan

ang bagong silang na tatlong kuting

na nanay nila'y nasa galaan

kinanlungan nila'y munting kahon

doon na nagbanig at humiga

gatas muna't di pa makalamon

mahirap iwan, di makagala

kaysarap dinggin ng mga ngiyaw

na talagang umaalingawngaw

- gregoriovbituinjr.

01.19.2024

* ang bidyo ay mapapanood sa kawing na: https://fb.watch/pLY9RCliuZ

Napaidlip

NAPAIDLIP

napaidlip ako sa pagsusulat

ng paksang halos di ko madalumat

diwa ba'y natutuyo't nagsasalat

nagdurugo ang utak, di maampat

ang mata ko'y di basta maimulat

pagkat ramdam ng katawan ay puyat

sa pagsusulat man, dapat mag-ingat

lalo't daliri ko'y namumulikat

- gregoriovbituinjr.

01.19.2024

* ang bidyo ay mapapanood sa kawing na: https://fb.watch/pLY7LIrLkO/

Hapunan bago maglakbay

HAPUNAN BAGO MAGLAKBAY

kumain at tiyan ay busugin

at kayhaba pa ng lalakbayin

ngayong gabi pagkat tutunguhin

ay malamig na bulubundukin

si misis ay aking sasamahan

sa tatlong araw din na lakaran

ibang landas, ibang tutulaan

isang pakikipagsapalaran

magba-bodyguard muna kay misis

utusan na kilos ay mabilis

nagpakabusog bago umalis

ulam: sardinas, itlog, kamatis

ah, di ako dapat mahiwalay

kaya kasama sa paglalakbay

tutulog sa bus, magpahingalay

doon loob ay mapapalagay

- gregoriovbituinjr.

01.18.2024

Pamantayan

PAMANTAYAN

sabi ko, magsulat ng magsulat lang

dami ng like ay di ko pamantayan

pag ginawa kong pamantayan iyan

pag walang like ay baka magtampo lang

tanong nila sa akin ay ganito:

bakit ba walang nagla-like sa post mo

bakit like mo, isa, dalawa, tatlo

gayong mga post mo nama'y seryoso

may nagla-like naman, bigla kong kabig

lalo't tungkol sa lovelife o pag-ibig

ngunit sa tula ko'y di kinikilig

pagkat di naman sikat yaring tinig

mag-post lang ako'y ikinatutuwa

pagkat mayroon akong bagong katha

sakaling may mag-like doon o wala

pasalamat pa rin ako sa madla

- gregoriovbituinjr.

01.18.2024

Anyubog

ANYUBOG

paano ko kakathain ang ikaw

kung sa nilalandas ay naliligaw

tumahak man sa putikang mababaw

sa gubat na masukal at mapanglaw

paano kaya kita ikakatha

ng tula habang ako'y nasa lawa

at pinagmamasdan ang mga isda

roong tila nagkasiyahang sadya

kakathain ko anuman ang isyu

upang ang masa'y mulating totoo

kung sistema'y papalitang paano

habang kasama kita'y napagtanto

magpatuloy lang tayong makibaka

lalo't magkasama kita tuwina

- gregoriovbituinjr.

01.18.2024

Kayraming paksa

KAYRAMING PAKSA

ang gawain ko'y magsulat

bakit kaya tinatamad

ang tungkulin ko'y magmulat

nang pangarap ay umusad

kaya hawakan ang bolpen

at papel at magsimula

sa paligid ay tumingin

pagkat nariyan ang paksa

huwag tamarin, katoto

pagkat tungkulin mo iyan

may masusulat na bago

paligid lang ay pagmasdan

mga dukha, sagigilid

nasa laylayan ng langit

bakit maraming kapatid

at kauri'y nagagalit

kilong bigas na'y kaymahal

ngunit sahod ay kaybaba

manggagawang nagpapagal

ay kontraktwal pa ring sadya

ang dyip ba'y mawawala na

ChaCha ba'y isinasayaw

kayraming isyu ng masa

dama ko'y di magkamayaw

- gregoriovbituinjr.

01.17.2024

SIBI at LAOG

SIBI AT LAOG

Munting sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Bigyang pansin natin ang dalawang salitang bago sa ating pandinig, na marahil ay ginagamit na salita sa lalawigan.  Ito ang SIBI at ang LAOG.

Sa ikatlong Krosword sa pahayagang Abante, Enero 15, 2024, pahina 7, ay nakita natin ang SIBI na siyang lumabas na sagot sa 28: Pababa na ang tanong ay BALKON.

Sa Diwang Switik naman na palaisipan sa pahayagang Pang-Masa, Enero 16, 2024, pahina 7, ay nakita natin kung ano ang LAOG. Iyon kasi ang lumabas na sagot sa 12: Pababa na ang tanong ay LAYAS.

Ang kahulugan ng SIBI, mula sa Diksyunaryong Filipino-Filipino (DFF), na inedit ni Ofelia De Guzman, ay: habong na nakakabit sa gilid ng bahay, balkon, balkonahe. 

Sa UP Diksiyonaryong Filipino (UPDF) naman, pahina 1131, ang SIBI ay salitang arkitektura na nangangahulugang 1: nakahilig na silungan. karaniwang nakakabit sa dingding ng isang bahay o nakadugtong sa bubong (na ang iba pang salita ay: awning, balawbaw, gabay, medyaagwa, palantikan, panambil, sibay, suganib, suyab, suyak); 2. dagdag na bahagi sa tunay na bahay. Kumbaga, ito'y espasyo itong naging ekstensyon ng bahay. May tuldik ito sa unang pantig kaya ang diin ay sa SI, kaya mabagal ang bigkas. Walang impit sa ikalawang pantig.

Ang iba pang entri na SIBI ay malayo na sa kahulugang balkon, kundi ngiwi, at ayos ng bibig na tila nagpipigil umiyak.

Nabanggit lang ang balkon sa DFF ngunit hindi sa UPDF. Wala namang LAOG sa DFF.

Sa UPDF, pahina 677, may tatlong entri ang LAOG. Ang una'y may tuldik sa unang pantig habang ang ikalawa't ikatlo ay sa ikalawang pantig ang tuldik. Ibig sabihin, dahil may tuldik, magkaiba ng bigkas ang una, kaysa ikalawa't ikatlo. Tunghayan natin ang kahulugan ng LAOG.

láog (pangngalan, salitang Heograpiya, Sinaunang Tagalog): maliit na lawa

laóg (pangngalan, salitang Bikol): loob

laóg (pang-uri) 1: mailap o ilahas, karaniwang patungkol sa pusa; 2: (salitang Meranaw at Tagalog) pagala-gala upang maghanap ng pagkain o makipagsapalaran.

Ang ikatlo ang nangangahulugang LAYAS. Dahil nasa pangalawang pantig ang tuldik, mabilis ang bigkas. Ang diin ay nasa OG.

Mga lumang salita o salitang lalawiganin ang SIBI at LAOG. Para sa akin, mahalaga ang mga salitang ito na nakakasalubong ko lang sa mga palaisipan at hindi sa aktwal na usapan. 

Mahalaga ang mga salitang ito hindi lang upang masagutan natin ang palaisipan o krosword, kundi baka balang araw ay gamitin natin ang mga ito sa pagkatha ng maikling kwento, ng tula, pagsulat ng sanaysay, o kaya'y naghahanap tayo ng mas tapat na salin ng isang salita.

Sinubukan kong gawan ng tula ang dalawang salitang ito:

1

SIBI

anong silbing mabatid ang sibi?

ngayon ba'y mayroon itong silbi?

doon kaya'y anong sinusubi?

may tinago ba doon kagabi?

minsan nga, sa bahay ay may balkon

madalas nagpapahinga roon

nakaupo, utak ay limayon

diwa'y kung saan napaparoon

minsan din, sa balkon ang huntahan

kapag may bisita sa tahanan

kapag dumalaw ang kaibigan

at marami pang napag-usapan

kaya iyan ang silbi ng sibi

ang maghuntahan sa balkonahe

o pahingahan sa hatinggabi

nasa diwa'y anu-anong siste

2 

LAOG

ang mga laog ang mga layas

na di mo alam ang nilalandas

ang laog kaya'y makaiiwas

pag nakasalubong niya'y ahas

sila ba'y makalumang lagalag

Samwel Bilibit, di mapanatag

lakad ng lakad, nababagabag

ngunit wala namang nilalabag

o naghahanap ng makakain

nang pamilya nila'y di gutumin...

tinulak ng tadhana sa bangin?

silang mga kapit sa patalim?

sila ba'y mga manhik-manaog

sa ibang bahay upang mabusog?

kailan ba sila mauuntog

upang pangarapin ang kaytayog?

01.16.2024

Ang wastong gamit ng gitling sa panlaping ika

ANG WASTONG GAMIT NG GITLING SA PANLAPING IKA

Munting sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Paano nga ba ginagamit ang gitling sa panlaping ika? Sa pagkakaalam ko, ginagamitan ng gitling ang ika pag ang kasunod na salita ay numero. 

Ang ika ay panlapi, kaya ikinakabit ito sa salitang-ugat. Kaya bakit lalagyan ng gitling kung naging salita na ang pagkakabitan ng ika? Halimbawa, ikaapat, ikalima, ikaanim. Pag numero na sila, lalagyan na ng gitling, ika-4, ika-5, ika-6.

Nakita ko na naman ang ganitong pagkakamali sa palaisipan sa isang pahayagan ngayong Enero 16, 2024. Sa unang larawan ay makikita sa 4: Pahalang ang Ika-apat na buwan. Dapat ay Ikaapat na buwan. 

Sa aklat na Balarila ng Wikang Pambansa ni Lope K. Santos, sa Kabanata VI, Ang Palagitlingan, pahina 58, ay ganito ang nakasulat (tingnan din ang ikalawang larawan):

(m) kung gamit sa pagbilang ng mga nagkakasunud-sunod na hanay, at ang bilang ay di mga salita kundi mga titik-bilang o tambilang (numero, figure). Gaya ng:

ika-8 ng umaga; ika-10 n.t.; ika-11 n.g.

ika-28 ng Pebrero; ika-13 ng Agosto; ika-25 ng Disyembre

tuntuning ika-4; kabanatang ika-12; ika-20 pangkat

Kung ang mga bilang ay salita, pinagkakabit na nang walang gitling. Gaya ng: 

ikawalong oras; ikasampu't kalahati; ikalabing-isa

ikadalawampu't walo ng Pebrero; ikalabintatlo ng Agosto

tuntuning ikaapat; kabanatang ikalabindalawa

Sa tungkulin namang pandiwa, ang ika, na nangangahulugan ng maging sanhi, kadahilanan, o bagay na ikinagagawa o ipinangyayari ng sinasabi ng salitang-ugat, ay ikinakabit na rin nang tuluyan o walang gitling, yamang wala nang iba pang anyong sukat pagkamalan. Gaya ng:

ikamatay, ikakilala, ikalungkot, ikaunlad, ikagiginhawa

Kahit naman hindi natin tingnan ang alituntunin sa Balarila ni L.K.Santos, pag alam nating panlapi, ikinakabit natin ito sa salitang-ugat nang hindi nilalagyan ng gitling. Halimbawa, magutom, nagtampo, paglathala, mangahas, makibaka.

Maraming panlapi, hindi lang ika. Nariyan ang ma-, mang-, mag-, na, nang-, nag-, pa-, pang-, pag, at iba pa. Subalit kailan ito lalagyan ng gitling? Walang gitling sa mga salitang-ugat, maliban kung depende sa buka ng bibig, lalo na kung kasunod ng panlaping may katinig sa dulo ang salitang-ugat na nagsisimula sa patinig. Ang mayari ay iba sa may-ari. Ang pangahas ay iba sa pang-ahas. Ang nangalay ay iba sa nang-alay. Ang magisa ay iba sa mag-isa.

Nawa'y naunawaan natin ang tamang paggamit ng gitling sa ika. Payak lang ang panuntunan. Pag numero ang kasunod ng ika, may gitling sa pagitan nila. Ika-7, ika-8, ika-9. Subalit kung salita, hindi na nilalagyan ng gitling. Ikapito, ikawalo, ikasiyam.

Naisipan kong gawan ng tula ang paggamit ng gitling sa ika.

ANG GITLING SA PANLAPING IKA

lalagyan mo ng gitling ang panlaping ika

kung kasunod ay numero, at hindi letra

walang gitling sa ikaapat, ikalima

ngunit meron sa ika-4, ika-5

sa panlaping ika'y ganyan ang panuntunan

bukod sa ika, maraming panlapi riyan

pag-, mag-, nang-, maki-, aba'y kayrami po niyan

wastong paggamit nito'y dapat nating alam

may panlaping depende sa buka ng bibig

kapag ang dulo ng panlapi ay katinig

simula ng salitang-ugat ay patinig

tulad ng pag-asa, pang-uuyam, pag-ibig

alamin ang wastong paggamit ng panlapi

upang sa pagsusulat ay di magkamali

pangit basahin kung salita'y bakli-bakli

imbes kanin at ulam, hapunan mo'y mani

01.16.2024

Ang siyam kong aklat ng maikling kuwento

ANG SIYAM KONG AKLAT NG MAIKLING KUWENTO

Munting sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Isa sa aking paboritong basahin at pagpalipasan ng oras ay ang pagbabasa ng maikling kwento, lalo na sa magasing Liwayway. Isa rin sa madalas kong isulat, bukod sa sanaysay at tula, ang maikling kwento, tulad ng inilalathala sa Taliba ng Maralita, ang opisyal na publikasyon ng pambansang samahang Kongreso ng Pagkakaisa ng Maralitang Lungsod (KPML).

Sa munti kong aklatan ay may may siyam na pala akong aklat ng maikling kwento. Sa siyam na iyon, ang apat na aklat ay inilathala ng Ateneo de Manila University Press, at tig-isa naman ang University of the Philippines Press, Pantas Publishing, National Book Store, Bookman, Inc., at Psicom Publishing.

Ang apat na inilathala ng Ateneo ay ang Landas sa Bahaghari at Iba Pang Kuwento ni Benjamin P. Pascual, Alyas Juan de la Cruz at iba pang Kuwento ni Placido R. Parcero Jr., Mga Piling Katha ni Liwayway A. Arceo, at Si Juan Beterano at Iba Pang Kuwento ni Rosario De Guzman-Lingat.

Inilathala naman ng UP Press ang Paglawig ng Panahon: 20 Maiikling Kuwento ni Gloria Villaraza Guzman. National Book Store naman ang naglathala ng Tuhug-Tuhog ni Frank G. Rivera, 25 Maiikling Kuwento ng Pag-ibig at Pakikipagsapalaran ng OFWs. Inilathala naman ng Pantas Publishing ang Mga Kuwento Mula sa Lipunan, 12 Maikling Kuwento, ni Edberto M. Villegas, habang ang Mga Kuwento ni Lolo Imo, na siyang salin mula sa Ingles ng mga kuwento ni Maximo Ramos, ay inilathala naman ng Bookman, Inc. Isinalin nina Ma. Veronica U. Calaguas at Ma. Jessica H. Tolentino. Ang BASAG: Modernong Panitikan ng mga Kuwentistang Wasak na pinamatnugutan ni Juan Bautista ay inilathala naman ng Psicom Publishing.

Kapansin-pansin na hindi gaya ng inilalathala ko sa Taliba na maikling kwento, sa pamagat ng mga aklat ay may u ang kwento, kaya kuwento. Marahil ito ang wastong pagbaybay, subalit nasimulan ko na sa Taliba ang kwento, na marahil ay modernong baybay ng salita.

Bukod sa siyam na aklat na nabanggit ko, may iba pa akong aklat ng kuwento na nasa lalawigan, tulad ng Sa Aking Panahon, 13 Piling Katha (at Isa Pa!) ni Edgardo M. Reyes. Pati na ang aklat na 60-40 at Iba Pang Akda ni Mabini Rey Centeno, na natatandaan kong ang nagbigay ng Introduksyon sa libro ay si Liwayway Arceo. Tanda kong dito ko nabatid kung ano ang ibig sabihin ng balantukan, sa kuwentong Maghilom Ma'y Balantukan ni Centeno. Ibig sabihin, sugat na naghilom na sa labas, ngunit sariwa pa sa loob, tulad halimbawa ng karanasan sa pag-ibig at paghihiwalay.

Hindi ko na matandaan ang iba pang aklat na nabili ko na nasa lalawigan. Subalit dahil hindi ko hawak at wala sa aking aklatan ang mga iyon ay nabanggit ko na lang. Kung idadagdag pa ang dalawa, aba'y labing-isa pala ang aklat ko ng maikling kuwento.

Ano ba ang nasa maikling kuwento at bakit ko ba nakahiligan ang pagbabasa niyon? Una, lagi kong nababasa ang maikling kuwento sa magasing Liwayway, at sa totoo lang, mas kinagigiliwan kong magbasa ng maikling kuwento kaysa magbasa ng tula. Buhay na buhay kasi ang mga karakter at akala mo'y kuwento lang sa tabi-tabi kung saan ako naroon.

Ikalawa, nagbabasa ako ng maikling kuwento bilang paraan ko ng paghahasa ng sariling kakayahan, lalo na't may dalawang pahinang espasyong nakalaan sa maikling kuwento sa aming publikasyong Taliba ng Maralita.

Ikatlo, ang pagsusulat ko ng maikling kuwento ay bilang paghahanda sa mas mahaba-habang kuwento o nobela na maraming kabanata. Pangarap ko kasing maging nobelista balang araw. Sa mga susunod pang aakdaing sanaysay, balak kong isa-isahing talakayin ang mga aklat na ito ng maiikling kuwento.

Bagamat mas kinagigiliwan kong magbasa ng maikling kuwento kaysa tula, nais ko namang maghandog ng tula hinggil sa maikling kuwento.

SA PAGKATHA NG MAIKLING KUWENTO

maikling kuwento'y inaakda ko sa Taliba

na munting publikasyon ng samahang maralita

na kinagigiliwan kong isulat, di lang tula

at makabagbag-damdamin kung mabasa ng madla

maikling kuwento'y nakakatulong sa pagmulat

hinggil sa lipunan at mga isyung mabibigat

pinapaksa'y pakikibaka't pagsasabalikat

ng mga layunin laban sa isyung maaalat

di malagay sa Taliba ang maikling kuwento

kapag ang paksa'y di pangmaralita o obrero

sa blog ko na lang ng kuwento inilalagay ko 

nang matipon din at balang araw maisalibro

may nabili't natipon akong libro sa aklatan

hinggil sa maiikling kuwentong kagigiliwan

o marahil kuwentong ikagagalit mo naman

dahil kaytindi ng banghay at pagsasalarawan

maraming salamat sa mga aklat kong nabili

kaya sa pagbasa't pagsulat nito'y nawiwili

uupakan ko sa kuwento ang tuso't salbahe

habang bida naman ang dukha, obrero't babae

01.16.2024

Ang frost o andap

ANG FROST O ANDAP

Munting sanaysay at tula ni Gregorio V. Bituin Jr.

Ang frost ba sa salitang Benguet ay andap? Ito ang nabasa ko sa balita sa pahayagang Abante, Enero 15, 2023, pahina 3. Ang balita ay may pamagat na "Mga Benguet farmer inalerto sa frost".

Ayon sa unang talata ng balita: "Naghahanda na ang mga magsasaka ng Atok, Benguet sa magiging epekto ng 'frost' o 'andap' dahil sa lalong tinatamaang lamig sa Benguet."

Tinanong ko si misis hinggil dito pagkat siya't taga-La Trinidad, Benguet, at ang mga ninuno'y taga-Mountain Province, at halos dalawang taon ding nagtrabaho sa Atok. Subalit hindi niya arok kung ano ang andap, pagkat ang alam din niya, ang andap ay salitang Tagalog, na ibig sabihin ay kutitap o patay-sindi. Nagagamit ko rin ang andap sa pagtula tulad ng aandap-andap ang buhay ng mahihirap.

Si misis ay Igorota subalit ang salita sa Atok, ayon sa kanya, ay Ibaloi. Nakakita na ako ng diksyunaryong Ibaloi, na makapal, subalit natatandaan ko'y nasa isang pinsan ni misis sa Baguio. Marahil pag nagawi uli kami roon ni misis ay titingnan ko muli ang diksyunaryong Ibaloi kung ano ang andap.

Nahanap ko naman sa facebook post ng PTV Cordillera na ginamit ang frost bilang andap, sa kanilang post noong Enero 10, 2021, tatlong taon na ang nakalipas. Ayon sa kanilang ulat: "Naitala ang 'andap' o frost sa Paoay, Atok, Benguet ngayong umaga kasabay pa rin ng pagbaba ng temperatura. Alas kwatro ng madaling araw kanina ay naitala ang 11 degrees celsius na temperatura sa Baguio City na sinundan ng 10.4 degrees celsius kaninang 6:30 ng umaga. Mas mababa naman ang temperatura sa mataas na bahagi ng Benguet."

mula sa kawing na https://www.facebook.com/ptvcordillera/posts/tingnan-naitala-ang-andap-o-frost-sa-paoay-atok-benguet-ngayong-umaga-kasabay-pa/881222892419288/ 

Ibig sabihin, hindi typo error na ang frost ay andap kundi ito marahil ang native o taal na salita sa Benguet ng frost. Hindi natin ito makita sa UP Diksiyonaryong Filipino (UPDF), lalo na sa English-Tagalog Dictionary (ETD) ni Leo James English. Ang dalawang iyan kasi ang dalawang diksyunaryong nasa akin kaya sinasangguni ko. Bukod sa iba pang diksyunaryong maliliit na nasa akin. Sa UPDF naman ay may mga entri ng iba't ibang lengguwahe sa bansa, kaya nagbakasakali ako roon. May Ilokano, Kapampangan, Bisaya, Igorot, Meranaw, at iba pa.

Ayon sa ETD, pahina 393, ang frost ay frozen dew: Hamog na nagyelo. Namuong hamog.

Ayon naman sa UPDF, pahina 374, ang frost ay salitang Ingles na nangangahulugang 1: pamumuo o pagtigas dahil sa lamig; 2: lamig ng temperatura na sapat na makapagpayelo; 3: namuong hamog dahil sa lamig.

Ayon pa sa UPDF, pahina 53, ang andap ay 1: liwanag na malamlam, kukurap-kurap o patay-sindi; 2: {Sinaunang Tagalog] pagkurap ng mga mata. Sa kasunod na entri, ang andap din ay "takot". Kaya pala, may naririnig ako noong bata pa ako, pag sinabing "andap ka sa kanya, ano?", iyon pala'y takot ka sa kanya kaya iniiwasan mo siya.

Mas malinaw ang paliwanag sa www.cordillera.com sa kanilang post noong Enero ng taon 2020: Frost or 'andap' in local language is a yearly occurrence in the months of January or February. It usually occurred due to a cold temperature brought by the northeast monsoon or 'amihan'.

mula sa kawing na: https://www.wowcordillera.com/2020/01/look-frost-covered-vegetables-in-atok.html 

Kaya nang mabatid kong may lokal na salita sa frost, at ito nga ang andap (na marahil nga'y salitang Ibaloi), aba'y may magagamit na akong wikang katumbas ng frost para sa tula. Mahirap ding gamitin dahil nga may andap sa wikang Tagalog. Baka makalito lang. Subalit ginawan ko pa rin ng tula sa aking notbuk na nais kong ibahagi sa inyo:

ANG FROST O ANDAP

ang salin pala ng frost ay andap sa Atok, Benguet

nabasa sa ulat ni Atok Mayor Franklin Smith

nasa ten degrees Celsius na raw ang temperatura

na baka raw eight degrees Celsius ang ibababa pa

mga magsasaka roo'y pinaalalahanan

ang banta ng lumalamig na klima'y paghandaan

kaya maaga nilang didiligan ang pananim

upang matunaw ang yelo't di malanta ang tanim

sabi ni misis, ang andap ay salitang Ibaloi

kako naman, sana pananim nila'y di maluoy

naisip ko, buhay na kaylamig, aandap-andap

anong gagawin kung walang init na natatanggap

01.15.2024